Атырау облысы, «Иманғали» орталық мешіті

Мәзір

Құран мен хадистегі Асма-уль сифат негізінде Жаратушы ұғымына сипаттама

Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.с): “Алланың 99 есімі бар. Кімде кім оны жаттап, (сол есімдерге сәйкес) амал жасайтын болса - жәннатқа кіреді”- деген. (Бұл сахих /сенімді, дұрыс/ хадисті имам Бұхари үш жерде, имам Муслим 2 жерде, Тирмизи 3 жерде, Ибн Мәжәһ 2 жерде, имам Ахмад 7 жерде, Байһақи 2 жерде, Хаким 2 жерде т.б риуаят етекен).

Хадиске кішкене түсініктеме жасайтын болсақ, бұл хабарда Аллаһтың 99 есімі бар екендігі айтылған. Ғұламалар Аллаһтың есімдері осымен шектелмейтінін, бәлкім бұл хадисте адамдарға жаттап, амал етуі керек етілетін 99 есімі жайында ғана хабар берілгендігін алға тартады. Ал Аллаһтың біз білетін де, білмейтін де есімдері көп. Мұның ілімі тек Аллаһта. “Жәннатқа кіреді”- деген тіркесті оқыған кейбіреулер: “Өмір бойы ойына келгенін істеп, осы есімдерді жаттап алса болғаны ма?” деген ойға келуі ықтимал. Айтар жауабымыз: “Ол адамға тек жаттау емес, бәлкім соған сәйкес амал жасау талап етіледі”. Осы хадисті жақсылап ұғынып, Аллаһ есімдерін санап, әркез еске алып, мағынасына үңіліп, талабына амал еткен жан бұл хадисті сол кезде ғана түсінбек. Бір оқығаннан адам бұл хадисті түсіндім деп кеуде қаға алмайды. Ал хадисті толық түсінбей тұрып мағынасы ақылға қонбайды деген тұжырым шығару дұрыс емес. Ондай болса, осы есімдердің мәнісін түсініп, тиісінше амал етейік. Хадистердің кейбір нұсқаларында Аллаһтың 99 есімі толық саналып, айтылған. Алайда Имам Ибн Хажар Асқалани ол қосымшаның артық екенін, ғұламалар тарапынан жасалған ізденіс екенін ашып айтқан. Мысалы: бір нұсқада “Әл-Ахад, Ас-Самад, Әл-Һәди” деп келсе, екінші нұсқада “Әл-Муқсит, Әл-Қадир, Әл-Уәли”. Бір нұсқада “Әр-Раашид” деп келсе, енді бірінде “Әр-Рашийд” деп берілген. (Толық мағлұмат аламын деген адам “Фатхул бәридің” 5931-ші хадисіне жасалған түсініктемесін қарасын). Иә, мұның бәрі де ғұламалардың ізденістері екенін анық аңғартады. Алайда, Алла есімдерін адамдар өз ойынан әкеліп, өздері қалағанынша атай алмайды. Бәлкім Оның есімдері тек Құран мен хадисте қалай келсе, солай айтылады. Сол орайда біз бұл түсініктемемізде Құран мен сүннетті жақсылап зерттеген хадис ғұламаларының ізденістері нәтижесінде жасаған тізбек бойынша түсіндіреміз.

Алланың тоқсан тоғыз көркем есімі турасында Пайғамбарымыз (с.а.с.) былай деп баяндайды: «Алланың тоқсан тоғыз есімі бар. Кім оларды жаттап алса, жәннатқа кіреді» (Тирмизи, Әбу Дауід). Келесі хадисінде: «Алланың тоқсан тоғыз есімі бар. Жүз бірсіз, кім оларды үнемі зікір етіп жүрсе, жәннатқа кіреді» (Әл Бухари, Муслим). 

Алдымен осы тоқсан тоғыз есімді жалпы қамтитын Алла сөзіне келсек, бұл Алланың өзіне тән есім. Алла дегеніміз – Құлшылық қылынуға лайық жалғыз Жаратушымыз. Бұл есімді ешкім өзіне телуіне болмайды. Бұл барлық тоқсан тоғыз есімді қамтитын Алланың жеке аты. Тіпті сорақы жаратылыс атауына ие болған – перғауынның өзі де өзін Алла деп атауға дәті бармай: «Мен сендердің Раббыларыңмын», -деп кеуде қаққан.

Алла есімін адам есіміне қосқан кезде Абдулла деп аталады, яғни Алланың құлы. Бұл өте көркем есімдердің бірі.

«Алла» сөзі - қайталанбас ұғым. «Алла» барша жаратылысты жоқтан бар еткен Ұлы Жаратушының есімі. «Алла» сөзі бір есім болып, ешқандай тілге аударылмайды. «Алла» сөзі тек Аллаға ғана қатысты қолданылады және бұл сөздің көпше түріне мағыналық басқа да нақты бір баламасы болмайды. Құрандағы Алла ұғымын білдіретін «Иләһ», «Мәула», «Рабб» сөздерінің өзі Алла сөзінің тікелей мағынасын бермейді. Сол секілді қазақ тіліндегі «Құдай», «Тәңірі», сөздерді де Алла атауының орнына дәлме-дәл келмейді. Ал бұл терминннің араб тіліндегі баламасы ретінде – «Иләһ», «Рабб», «Мәуләа» сөздерін келтіруге болады. Әрине, жоғарыда айтып өткеніміздей, бұл сөздер де «Алла» сөзінің орнын қай тұрғыдан да болсын (семантикалық не грамматикалық) ауыстыра алмайды.

Ағзaм «ең ұлы, ең үлкен» деген мaғыналарды білдіреді. Яғни Исмул-Ағзам «Алланың бүкіл көркем есімдерінің мағынасын қамтитын есімдер» деген мағынаны білдіреді. Қасиетті Құран Кәрімде Алла Тағала: "Асқан айбат пен ұлылық және теңдессіз жомарттық иесі Раббыңның есімі қандай ұлы десеңші!" және келесі аяттарда: "Ендеше, шексіз ұлылық иесі Раббыңның Есімін (яғни, Оның мінсіз екендігін айтып) ұлықта!, (Уа, ардақты пайғамбар),ұлық Раббыңның есімін ұлықта (яғни, Раббыңның мінсіз екенін жар сал!)" – дейді.

Алла Елшісінің (с.а.с) кейбір хадистерінде Алланың ең ұлық есімдерін айтып, осы есімдер арқылы дұға жасалатын болса, ол тілектердің міндетті түрде қабыл болатындығын ескерткен. 

 

Махсат АЛПЫСБАЙ, 

Атырау облыстық  «Иманғали» орталық мешітінің наиб имамы. 

Толығырақ ...

Батыржан Мансұров: Бірлік бар жерде - тірлік бар

Мешіт – Алла Тағаланыңүйі, мұсылман жамағаты ғибадат жасайтын қасиеттіқұлшылықорны. Оның негізі сонау Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) заманындақаланып, үмметке мирас болған. Біздің дініміз Алла Тағала тарапынанқорғалған бүкіләлемдік өркениет діні болғандықтан, Құран мен хадистен бастауын алатын асыл шариғаты еш өзгеріске түспеген.

Міне, сан ғасыр өтсе де саф күйінде сақталған Ислам құндылықтары, құлшылық рәсімдеріне мойынсұнушылық, түптеп келгенде, Алланың әмірі, сондай-ақ, Құран ақиқаты бойынша сүннетті негіздеген Пайғамбар (с.ғ.с.) мектебін қадірлеу – бізден бұрынғы ізгілердің жолы. Осы орайда, алдына келген жамағатын бірлікке бастап, мешіттерімізге басшылық етіп отырған имамдарымыз – еліміздің мерейі.

Өкінішке қарай, соңғы жылдары мешіттегі құлшылық кезінде барша жамағат ұюы тиіс имамдардың қызметіне кедергі келтіріп, Алла үйінде бүлік шығарып  жүрген жат ағым өкілдері көзге іліне бастады. Қазіргі таңда Ханафи мектебіне сай намаз оқу тәртібін сақтап қалу үрдісі жүріп жатқандай көрінеді. Осы ретте біз ҚМДБ-ның Атырау өңірі бойынша өкілі, «Иманғали» орталық мешітінің бас имамы, есімі елімізге белгілі дінтанушы, Батыржан қажы Берденұлы қажымен сұхбаттасқан едік.

- Соңғы жылдары жат ағым өкілдері тарапынан мешіттеріміздің ішкі әдебіне қайшы бүлікшіл әрекеттердің бой көтеруі байқалуда. Бұл туралы баспасөз беттерінде айтылып, жазылса да, бүлікшіл тараптар айылын жияр емес. Ал, оның артында ұлттың қауіпсіздігі мен бірлігі мәселесі тұр десек, артық айтпағанымыз. Өйткені, жамағат бір болуы үшін, бір Алла Тағалаға мойынсұнуды діттейтін сүннетке адал болуымыз керек. Осы ретте жат ағым өкілдерінің «Фатиха» сүресінен кейін айтылатын «әмин» сөзін дауыстап айтуы жамағат арасында берекесіздік тудырмай ма?  

- Сұрағыңыз өте орынды. Мешіт – Алла Тағаланың үйі. Қасиетті ғибадат орны. Халқымыз мешітті ерекше құрметтеген. Мысалы, қазірдің өзінде кез келген намаз оқымайтын мұсылман адамның өзі мешіттің жанынан өтіп бара жатқанда, түбі бір құдіреттің барын мойындап, жай басып өтеді. Оның біреуі Аллаға құлшылық етудің қажеттілігін іштей мойындап, бір күндері келетінін өз-өзіне серт етсе, енді біреуі мешіт ауласына кіріп-шығып жатқан жамағатқа қызыға қарап өтіп жатады. Халқымыздың асыл дінді теріс көрмейтінінің бір мысалын Рамазан айында байқар едіңіз. Нақтылап айтсақ, Рамазан айында пітір садақасын беру үшін мешітке бас сұғып, Алла үйіне төбе көрсетпейтін қазақ кем де кем шығар. Осынау Алланың мейірімі түскен қасиетті ай ішінде халқымыз мешітке бір ізбен кіріп, оқылған Құран сүрелерінің соңынан өлі марқұмдарға дұғасын бағыштатып, бір ізбен шығып жатады. Бұл да болса халқымыздың ата дініне деген құрметі мен ізетінің белгісі.

Енді мешітке кімдер келеді деген сұраққа оралсақ. Әрине, ең алдымен, мешіттің тұрақты жамағаты барын еске салайық. Олар – Алланың бірлігі мен Пайғамбардың (с.ғ.с.) сүннетіне толық мойынсұнып, өткен ата-бабаларымыз ұстанған дәстүрлі діни сана – Ханафи мәзһабын тұтынатын жамағат. Аталған жамағаттың Ислам дінін білім жолымен игеруге деген қызығушылығы өте жоғары. Бұл жамағаттың көбі мешіттің жанындағы сауат ашу медреселерінде Құран үйрену, оны жаттау, Құран әміріне сай әдемілеп оқу жолында жүреді. Сондықтан мешітте оқылатын намаздарда, өтіп жататын түрлі шараларда бас қосып, мешіттегі қоғамдық жұмыстарға, рухани-танымдық жиындарға үлес  қосып жатады.

Мешіттің табалдырығын жиі аттайтын екінші бір әлеуметтік топ та бар. Олар – дүниенің қызылды-жасылды қызығынан көңілі қалып, яғни дүниелік тірліктен баз кешіп, рухани құлдыраған, құлазыған көңіліне медеу іздеген жандар.  Сондай-ақ, айықпас аурудан шаршап, рух-тән дертіне Алладан шипа сұрай келетін бауырларымыз.

Мешітке садақа, зекет беріп, жоқ-жітікке қол ұшын созсам деген қандас бауырлардың тобы да жиі бас сұғып, қолындағы барымен бөлісіп жатады. Сонымен бірге, Алланың берген нығметіне шүкір айтып, жолықтырған адал серігін Алланың алдындағы некеден соң отауыма кіргіземін деген азаматтар некесін қидырады. Ал, бірі неке қидырған киелі мекенге аздаған жылдардан соң қайта оралып, азан шақыртып, ұрпағына ат қойдырып мәре-сәре болып жатады.

Ал, келесі бір топтың қатарын өмірде тұрмыс таршылығы – жоқтықтан тарығып, мұң-зарын шағар жан таппай, қолдау, қайырым іздей келген жандар толтырады.

Әлбетте, мешітке қадам басып келетін жамағаттың саны күннен күнге артуда. Дегенмен, олардың ортақ мақсат-мүддесіне үңіліп, топтастырсақ, ол  жалпылама осындай сипатта. Қалай десек те, мешіт жамағатының түр-түсіне, жынысына немесе мансабы мен дәулетіне қарамай, оларға әділ қызмет жасау – біздің міндетіміз. Бізге өнеге қалдырған Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сүннеті. Біздің одан ешқашан аттап кетіп, жамағатты алалауға, кемдігін бетіне басып, намысына тиюге хақымыз жоқ. Қолымыздан келгенше, жылы қарым-қатынас жасап, көмек беруге дайынбыз.

Жоғарыда айтып өтке-німіздей халықтың мешітке деген ықылас-ниеті жоғары. Ендеше мешіттің ұйып тұрған айрандай ішкі әдебін бұзуға мүдделі жамағат қайдан шығып жатыр? Бұл сұраққа жауап беру арқылы қоғамда жат ағым жетегінде жүрген жастардың бүлікшіл пиғылының бір парасын сипаттап беру мүмкіндігіне ие боламыз. Осы ретте мешіттерде имамға бағынбай, Алла үйінің ішкі тыныштығын бұзу жағдаяттары тек жат ағым өкілдері тарапынан туындап отырғанын есте ұстауымыз керек. Ал, Ханафи бағытын ұстанатын бауырларымыз тарапынан имамға қарсылық көрсету фактілері еш кездескен емес.

Құлшылық кезінде имамға ұйымай, барынша қарсылық көрсету, ерегес таныту – берекесіздің ісі. Біріншіден, имамды мойынсұнбау – Пайғамбардың (с.ғ.с.) сүннетін, Алла елшісінің Құранға негізделген шариғатын аяқ асты ету деген сөз. Екіншіден, намаз оқып, Құран үйренсем деп мешітке жаңадан кеп жүрген жамағатқа дінімізді жек көрсетіп, жирендіру, ішкі алауыздық тудыру жолы. Үшіншіден, Ислам дінін өркендету, дамыту, жастарға үлгі-өнеге болу арқылы дін қызметінде жүрген имамдардың ісіне кедергі келтіру пиғылы. Өйткені, дініміздің тазалығы үшін күресу – игі іс. Себебі, Ислам діні адамдар тарапынан «жаңалық енгізуді» мақұлдамайды. Имамдар бар болғаны дініміз тыйым салған шектен шықпауды талап етіп, жастарды содан тыю бағытында жұмыс жасауда.

Амал қанша, осыны түсінбеген қоғам ортасында «әминді дауыстап айту күнә емес, қателік емес, ендеше неге оған имамдар тосқауыл болады?» деген  сөздер орын алады екен. Бұл біздің де құлағымызға жетіп жатады.

Еліміздегі мешіттер Ханафи мәзһабын ұстанатын болғандықтан, Алла үйіндегі намаздардың да осы мәзхаб бойынша оқылуы заңды. Бұл – діннің шарты.  Айталық, Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадистеріне зер салсаңыз, әминді айқайлап айтыңдар, дауыстап айтыңдар деген хадистері некен-саяқ. Ендеше, біз кімнің көңіл хошы нені қалағанды емес, Пайғамбардың (с.ғ.с.) сүннетінде айтылғанды іске асыруымыз тиіс. Жат ағым өкілдері оны түсінгісі келіп тұр дей алмайсыз. Демек, олардың имамдармен келіспеушілігі де осы жерде туып жатыр.

- Осындай керітартпа кедергі, тосқауылдарға қарамастан халыққа қызмет етіп жүрген имамдардың қызметіне тоқталып өтсеңіз.

Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасына қарасты еліміздегі имамдар қызметі Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сүннетіне негізделген. Тарқатып айтсақ, имам мешітте жамағат-тың алдында құтпа оқиды. Мешіттің сыйымдылығына қа-рай жиылған жамағатты ұйы-тып, намаз өткізеді, халыққа уағызын айтып, адал мен арамның ара-жігін айқындап береді, қиянат, әділетсіздік пен рақым нұрынан мақұрым қалдыратын ғапылсыздықтан т.б. сақтандырады. Ал, бұлар – Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарымыздың мешітте жасаған сүннеттері.

- Сіз жаңа сөз арасында мәзһаб туралы айттыңыз. Мәз-һаб ұғымына тоқтала кетсеңіз.

- Рас, Исламда мәзһаб бар: олар –  Ханафи, Шафиғи, Мәлики, Ханбали. Біз, қазақ халқы – Исламдағы осы төрт  мәзһабтың алғашқысы Ханафи мәзһабын ұстанған халықпыз. Абу Ханифа мәзһабы – Құран мен сүннетке негізделген мәзһаб. Ханафи мәзһабын ұстанбайтын басқа бағытта жүрген жамағаттардың кез келген өкілінен сұраңыз, барлығы да Әбу Ханифа мәзһабын мойындайды.  Дұрысында, 4 мәзһабтың бірін ұстанған мұсылман басқа мәзһабқа құрметпен қарауы тиіс. Айталық, араб немесе Түркия елдерінде 4 мәзһабтың да мектебі қалыптасқан, мешіттері жұмыс жасайды. Жамағаттары да бір-бірінің сеніміне құрметпен қарап, дін мәселесін дауға айналдырмайды. Мәзһабына лайықты дінін ұстанып, құлшылық жасайды. Егер де бір-бірінің мешітіне бара қалған жағдайда өзі бас сұққан мешітінің діни талабына бағынып, сол мәзһабтың шариғаты бойынша құлшылығын өтейді. Өйткені, мәзһабқа бағыну – елдің ынтымағына апарар жол. Олай болса, жамағатты бір мәзһабты құрметтеуге шақырып, мәзһаб дәстүрінде жоқ нәрседен қайтуын талап етіп жатсақ – ол ел ынтымағы үшін жасап жатқан қадамымыз. Айта кету керек, Қазақстандағы діни оқу ордаларының барлығы да Ханафи мәзһабы бойынша білім береді. 

- Осы орайда бір сұрақтың тілге оралып отырғаны. Сіз қазақ елі сан ғасырлар бойы Ханафи мәзһабын ұстанған халық дедіңіз. Басқа мәзһаб атаулының қазақ даласына келмегенін және оның мектебі болмағанын да айттыңыз. Демек, елімізде Ханафидан басқа 3 мәзһаб қанат жаймаған болса, бауырларымыздың өздерін өзге мәзһабтардың өкілдеріміз деулері қалай? Бұл мәзһаб атын жамылу емес пе?     

  - Дәл түстіңіз (жымиып). Осы діңгегі асыл діни мектептер атын жамылып келген соң оларды дінсіз деу де қиын. Осы тұста дінді түсінбейтін халықтың санасы зардап шегіп, дінімізді бүлікті көздейтін теріс ағым ретінде қабылдау үстінде. Оған басты себеп – дінімізді бұрмалап жүрген бауырларымыздың бейбітшілікті көздейтін хақ дінге күйе жағуында. Халыққа Құрандай қасиетті кітабы, Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардай ардақты елшісі бар дінімізді жеке басқа, піріне табынуды көздейтін ағымнан (секта) айырып көрсететін уақыт жетті. 

Қазақтың өткен тарихына қарап отырсаңыз, Абайдай ғұлама өмір сүрген заманның өзінде ешқандай діни талас-тартыс болмаған. Шығыс мәдениетін жетік білген Абайдай дана «Алла – бір, Пайғамбар (с.ғ.с.) хақ», – деп өткен және келер ұрпаққа осы тура жолды насихат еткен.

- Мәзһаб ұғымы туралы біраз түсінік алдық. Енді «әмин» сөзінің мән-маңызын, шығу төркінін тарқатып бересіз бе? Негізі «әмин» Құранның ең алғашқы сүресі – «Фатиха» оқылғаннан кейін айтылатын сөз емес пе?

- Дұрыс айтасыз.  «Әмин» - қазақ тілінің сөздік қорына араб тілінен енген сөз. Оны қазақ «әумин» деп айтады. Сөздің тілдік мағынасын ашып алайық. «Әмин» деген сөздің тілдік мағынасы «дұғамызды, тілегімізді қабыл ал» деген сөз, яғни, «дұғамды, айтқан тілегімді қабыл ал» деген дұға-сөз. Құран аятынан алынған сөз емес, дұға. Рағиб Асфаһани деген ғалым өзінің «Муфрадату Әлфазил-Қуран» атты кітабында «Әмин» сөзінің «Алла Тағала  тілегімді қабыл ет» деген мағынаны білдіретінін анық жазған.

Пайғамбарымыздан (с.ғ.с) Абдулла ибн Аббас атты сахаба бұл сөздің мағынасын сұрағанда: «Ия, Раббым, тілегімді қабыл ет» деп жауап берген. «Әмин» деп айту - мұсылман үмметі ғана емес, бізден бұрынғы қауымдарда да болған амал. Мәселен, біздің ғалымдар «Әмин» сөзі Мұса Пайғамбардың заманынан айтыла бастағанын алға тартса, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) «Алла Тағала менің үмметіме олардан бұрын ешбір үмметке бермеген үш нәрсені берді. Олар: біріншісі – «Әссәләмуғалейкум уа Рахматуллаһи уа Баракатуһү» деп амандасу, бұл – жәннат иелерінің сәлемдесу үлгісі, екіншісі – намазда періштелер тәрізді сапқа тұру, үшіншісі – дұғадан кейін «Әмин» деп айту».

Жоғарыда да айттық, негізінде төрт мәзһабта да намаз үстінде «Фатиха» сүресінен кейін «Әмин» деп айту бар. Бұл арада дау тудырып тұрғаны – «Әминді» іштей айту ма, әлде, дауыстап айту керек пе деген мәселе. Енді осы «Әмин» туралы Пайғамбар (с.ғ.с.) хадистерінің үкімі қандай десек, Алланың Елшісі (с.ғ.с.) «Имам «Ғайрил-мағдуби алайһим уәладдаллин» деген кезде сендер де «әмин» деңдер, кімде-кімнің «әмин» деуі періштелердің «әмин» деуіне дәл келсе, жасаған күнәлары кешіріледі», – деген.

Тағы да айта кету керек, Ханафи мәзһабының амалдары еш дәлелсіз алынбаған. Кей дәлелдердің фиқһ кітаптарында жазылмауы оның халыққа жеңіл болуы мақсатында қысқартып берілуінде. Айталық, «Әминді» іштей айтуға байланысты да Ханафи ғұламаларының көптеген дәлелдері бар. Бұл хадистегі «имам да әмин дейді» деген тіркесті негізге алып, «әминді» іштей айту сүннет деген тоқтамға келген. Егер имам «әмин» сөзін жария айтатын болғанда Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) «имам да әмин дейді» деп, имамның да «әмин» дейтіндігін жамағатқа білдіруінің қажеті болмас еді. Олай болса, періштелер мен имамның әмин деуі жамағатқа естілмейтін болғандықтан, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) «себебі, періштелер «әмин» дейді, имам да «әмин» дейді» деп, олардың да «әмин» деп айтатындығын меңзеп тұр.

Екінші бір негіз – Ханафи мәзһабы бойынша намазда айтылатын дұғалар іштей айтылады. Мысалы, намаз кезінде рүкүһте «Сұбхан рабил ғазим» деп, іштей айтсақ, сәждеге барып маңдай тигізгенде іштей «Сұбхан раббил ағла» дейміз емес пе? Тіптен «әмин» сияқты жалғыз сөз емес, сөйлемнен тұратын «Сұбханәкә», «Әтта-хият» дұғаларын іштей айтамыз ғой. Себебі, бұл – Алла Тағаланың бұйрығы. Себебі, Құранда «Раббыларыңа жалбарынып, құпия тілеңдер»  (Ағраф, 55) деген аят кездеседі.

Дұғаны іштен айту туралы Алла Тағаланың өзі осылай әмір етіп тұрса, оған бағынуымыз керек. Қорыта келгенде, Ислам ғұламаларының «Әминді» іштей айту туралы үкімі Құран аяттарына орай мақұлданған. Сахабалардың амалдарының осыған сай келуі әминнің Пайғамбар (с.ғ.с.) заманында іштен айтылғанын көрсетеді.

Әбу Уаил (р.а.) риуаят етеді:  «Али және Абдулла Бисмилләһир рахманир рахимды да «әминді» де дауыстап айтпайтын еді», - деген. (Табарани). Хазіреті Али  мен Абдулла ибн Масғуд (р.а) сияқты Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) көзін көріп, әр уақыт бірге жүрген сахабалар. Өте ілімді сахабалардың «әминді» іштерінен айтулары да нағыз дәлел болып саналады. Басқа бір риуаяттарда Омардың (р.а.) да «әминді» іштей айтып намаз оқығаны баян етіледі.

Хасаннан (р.а.) риуаят еткен хадисте  «Самура ибн Жундуб және Имран ибн Хусайннің (р.а.) өткенді еске алу сөздерінде «Әминді» іштен айту туралы деректер кездесетіні айтылады.

Самура ибн Жундуб (р.а.) Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) екі сәктаны (бір шама үнсіз тұруды) такбир тахримді айтқанда және «ғайрил мағдуби ғалайһим уаладдоллин» қырағатынан соң қолданатынын есте сақтап қалғандығын айтты. Имран ибн Хусайн (р.а.) бұл кісінің сөзіне иланбады. Кейін екеуі Убай ибн Кағбке (р.а.) хат жазды. Екеуіне қайтарған жауап хатында: «Тап солай, мұны Самура ибн Жундуб жадында жақсы сақтап қалыпты, делінген екен», – деп риуаят қылынған (Әбу Дауд).

Демек, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) намаз бастағандағы такбир айтудан кейін де, «Фатиха» сүресін оқып болғаннан кейін де біршама үнсіз тұруды әдет қылған. Міне, осы амалдарды атқару үстінде сахабалар да тап осылай істеген екен.

«Әминді» дауыстап айту керек дегенде, жат ағым өкілдерінің сүйенер негіздерінің бар болғаны ма?

Қазіргі таңда «сүннет тұрғанда фиқхтың не керегі бар?» дейтіндер осы бір дау төңірегінде имамдармен бос тартысқа түсіп, жоғарыда біз мысал еткен Құран аятын, Пайғамбар (с.ғ.с.) хадистерін, сахабалардың амалдарын дәлел еткісі жоқ. Олардың негізге алатыны төмендегі ғалымдар диалогы:

Саид Сабиқ «Фиқһус-сунна» кітабында төмендегі сөзді жазады: «Намаз оқушының «Фатиханы» оқып болғаннан кейін әмин деуі – сүннет. Дауыстап оқылатын намазда дауыстап оқып, сырлы оқылатын намаздарда дауыс шығарылмайды». Нуғайм әл-Мужмирден риуаят етілген хадисте ол кісі «Әбу Һурайраның (р.а.) арқасында тұрып намаз оқыдым. Ол «Бисмиллаһир рахманир рахим» деді, сосын Фатиха сүресін оқыды, «уаладдоллинге» жеткен кезде әмин деді. Адамдар да «әмин», – деді» деген.

Саид Сабиқтің бұл сөздері туралы оның өзіне ұқсап амал ететін хадис ғалымдарының бірі Насруддин Албани ол сөздердің орынды емес екенін айтып жауап қайтарады. Өйткені, бұл риуаятта дауыс шығарып айтылғаны дәлірек айтылмаған. Риуаят етуші жақын тұрып айтылған «әминді» есіткен болуы мүмкін.

Кейін Саид Сабиқ: «Ибн Зубайр және онымен бірге болғандар «әминді» айтқанда, мешітте қатты дауыс шыққан» деген сөзді келтіреді.

Насруддин Албани болса, бұған былай жауап берген: «Ілесушілердің «әминді» дауыс шығарып айтулары жайында бұдан басқа деректер жоқ. Бұл толық дәлел бола алмайды. Өйткені оны Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) дейін жеткізбеген. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) «әминді» дауыс шығарып айтқаны жайлы хадистер келді де бірақ ол хадистердің біреуінде де сахабалар Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) арқасында тұрып «әминді» дауыстап айтты деген сөз жоқ.

Шейх Насруддин Албани бұл мәселе жөніндегі сөздердің жалғасында имам Шафиғи де кейінірек «әминді» іштен айту абзал екендігіне қайтқаны жайлы және өзінің «Умм» атты кітабында «әминді» дауыстап айтуды дұрыс санамаймын деп жазғандығын келтіреді.

Міне, көріп отырғанымыздай, «әминді» дауыстап айту керек деген ғұлама адамның өзі кейін басқа дәлелдермен танысып шығып, өзінің бірінші сөзінен қайтқанын көрсетеді.

Хадис ғұламаларының қазіргі таңда көп сөз болып жүрген мешітті басына көтеріп «әмин» делінгені жайындағы риуаяттардың әлсіз екендігін түсіндіріп бергеніне аңдап қарағанымыз жөн болар.

Намаз – бес парыздың бірі. Маңызды (танымал) ғибадат. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) намаз парыз болған күннен бастап әр күні намазды жамағатпен оқыған. Ол кісінің (с.ғ.с.) қалай намаз оқығанын барлық сахабалар байқап отырған. Егер «әминді» дауыстап айту абзал болғанда Пайғамбарымыз (с.ғ.с) оның ара-жігін ажыратып берген болар еді және бұған еш күмән да қалмас еді. Алла Елшісінің (с.ғ.с.) өзі имам болып, кейде үйрету үшін бірінші саптағылар еститіндей қылып «әмин» дегенінен басқа ешбір дәлел жоқ. Әсіресе, имамға ұйыған жамағаттың (сахабалар) «әминді» дауыстап айтқандары туралы  еш риуаят жоқ.

Олай болса, бос тартысқа түсіп, бір-біріміздің құлшылықтарымызға зиян тигізгенше, Құран әміріне, Пайғамбар (с.ғ.с.) хадистеріне, ғұламалардың үкім, пәтуаларына бағыну – мұсылмандығымыздың айнасы. Біз қазақ атасы тұрып ұлы сөйлемеген, анасы тұрып қызы сөйлемеген ұлттың ұланымыз. Бұл – ұлт санасының асыл дінімізбен астасып жатқандығының айғағы. «Бірлік барда – береке бар» демекші, ауызбірлігіміз бен ынтымағымыз – басты байлығымыз. Сол байлығымызды құрметтеу – бабалар мұрасы алдындағы да перзенттік парызымыз екенін де ұмытпағанымыз абзал.      

 «Адам жүрегі ыдыс сияқты. Оның бірі екіншіден кеңірек болады. Ей, адамдар, егер сендер Алла Тағаладан тілесеңдер шындап сұраңдар! Себебі, Аллаһ Тағала пенденің енжар, беріле сұрамаған тілегін қабыл етпейді», – деп айтылғандай, қандас бауырларымыз үшін дұға етіп, тура жолды табуы үшін тілектес болайық!

- Мағыналы, мазмұнды әңгімеңіз үшін рахмет!

Сұхбаттасқан: Гүлбану НҰРЫМҚЫЗЫ.

Толығырақ ...

Сіз қалай амандасып жүрсіз?

Мұсылмандық көріністің бірі – сәлемдесу, қал-жағдай сұрасу болып табылады. Сәлемдесу – инабаттылықтың, адамгершіліктің, имандылықтың нышаны. Әр адам күнделікті тірлігін бір-бірінің амандығын сұрасудан, бір-бірімен сәлемдесуден бастайды. Иә, әрбір иманды кісі тілі мен түрінің өзгелігіне қарамай, екінші мұсылман бауырына кезіксе, сәлем береді немесе берген сәлеміне тиесілі жауап қайтарады. Дана халқымыз мұны «әдепті елдің баласы – алыстан сәлем береді», – деп жеткізеді.  

Өмірлерін имандылықпен сабақтастырып, салт-дәстүрлерін дінмен өрнектеген байырғы бабаларамыз көне дәуірден бір-бірімен жолыққанда танысын-танымасын «Ассалаумағалейкүм» деп аман-саулық сұрасатын болған. Сондықтан болар, «Сәлем берген саулық алады» деуі. Қарсы тарап сәлемге жылы шыраймен «Уағалейкумсалам» деп амандығын қабыл алып, қол алысып, бауырластығымен төс қағысады.

Сондай-ақ алыстан ат терлетіп келген мейманның өзі киіз үйге енісімен «Ассалаумағалейкүм» деп жалпыға сәлем беріп кірген. Сосын барып: «Мал-жан аман ба?» - деп қал-ахуал сұрасқан. Кісіден, әуелі «Мал» аман ба? – деп сұрауы тұрмыс-тіршілігіндегі төрт түлік малын меңзесе, ал «Жан» аман ба? – деумен отбасы, ағайын-туманың сау-саламаттығын аңғартқан.

Ал үй ішінде адам жоқ болса, шаңыраққа «Ассалаумағалейкүм» деп сәлем беру әдеті де ертеден қалыптасқан. Иә, қазақ халқында сәлемдесу үрдісі – екі ағайынның арасындағы қарым-қатынасты нығайтап қоймай, араздасқан  жанмен де достасуға септігін тигізген. Бөлтірік шешен:

 «Қонақ келсе есікке,

 Жүгіріп шық, кешікпе.

 Қарсы алмасаң қонақты,

 Кесір болар несіпке!», – десе, Мәшһүр Жүсіп:

«Біздерге сәлем беру болды – сүннет,

Пайғамбар сүннетін тұт, болсаң үмбет», – деп баян еткен.

Сәлемдесудің шариғаттағы орны «әс-Сәләм» сөзінен алынған. Ол «тыныштық, бейбітшілік, есендік» деген мағыналарды білдіреді. Әлгінде сөз еткеніміздей, саулық сұрасу мұсылмандар арасындағы сүйіспеншілік пен бірлікті арттырады. Алла Тағала иман келтірген құлдарын өзара сәлемдесуге шақырады. «Нұр» сүресінің 27-аятында: «Әй, мүміндер! Өз үйлеріңнен басқа үйге рұқсат алмайынша, әрі үй иелеріне сәлем бермейінше кірмеңдер. Бұл сендер үшін қайырлы. Әрине, ескерерсіңдер», – делінеді. Ардақты сахаба Әнас ибн Мәлік (р.а.) айтады: «Пайғамбар (с.ғ.с.) маған: «Ей, балам! Үйіңе кіргеніңде үй-ішіңе сәлем бер. Сенің сәлемдескенің өзіңе және үй ішіңе Алла Тағаланың берекесін алып келеді», – деді».

Сәлемді ықыласпен әрі неғұрлым көп берген сайын, сауабы да соғұрлым арта береді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) Мәдинаға ең алғаш рет келген кезде: «Ей, адамдар! Өз араларыңда сәлемді жайып тарқатыңдар. Және адамдарды тамақтандырыңдар. Туысқандарыңмен болған қарым-қатынасты жақсартыңдар. Және адамдар ұйқыда болған сәтте намаз оқыңдар. Сонда жәннатқа амандықпен, сәлеметпен кіресіңдер», – деп сауап істердің қатарынан сәлемдесуді бірінші атаған. Бірде Алла Елшісіне (с.ғ.с.) бір адам келіп: «Әссәләму алейкум (Сіздерге Алланың сәлемі болсын)», – деді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) оған жауап бергеннен соң ол адам отырды. Алла Елшісі (с.ғ.с.): «Он», – деді. Кейін екінші адам келіп: «Әссәләму алейкум уа рахматуллаһ (Сіздерге Алланың сәлемі мен рақымы болсын)», – деді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) оған да жауап бергеннен соң: «Жиырма», – деді. Үшінші адам келіп: «Әссәләму алейкум уа рахматуллаһи уа бәракәтуһ (Сіздерге Алланың сәлемі, рақымы мен берекеті болсын)», – деді. Алла Елшісі (с.ғ.с.) оған да жауап бергеннен соң: «Отыз», – деді. Пайғамбарымыздан (с.ғ.с.) мұның мәнісін сұрағандарға бірінші келген адамның: «әссәләму алейкум», – деп сәлемдескені үшін он сауап, екінші келген адамның: «әссәләму алейкум уа рахматуллаһ», – деп сәлемдескені үшін жиырма сауап, үшінші келген адамның: «әссәләмуалейкум уа рахматуллаһи уа бәракәтуһ», – деп сәлемдескені үшін отыз сауап алғандығын айтып түсіндірген.

Алла Тағала қасиетті Құранда: «Қашан сендерге сәлем берілсе, одан жақсырақ немесе соның өзін қайтарыңдар!», – деп бұйырады  («Ниса» сүресі, 86-аят). Ардақты Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Бір мұсылманның сәлемін алу – уәжіп (міндет). Бір мұсылманның кездескен мұсылманға сәлем беруі оның мойнындағы ақысы», – деп айтқан. Демек, сәлем беру сүннет, оған сәлем қайтару міндет.

Аллаға шүкір, күнімізде дінге бет бұрып, имандылыққа бой түзеген бауырларымыздың саны артуда. Айтпағымыз, мешітте немесе көшеде болсын екі мұсылман баласы жолыққанда танысын-танымасын бір-біріне сәлемдесуі сүннет. Алайда осы сүннетті орындауда кемшіліктердің орын алып жатқанын аңғарып жүрміз бе? Кейде жамағат-жамағат болып бөліне кететін кей бауырлар екінші мұсылман бауырына сәлем бермек түгілі, оған жауап қайтаруды намыс санайтын кездері де болады. Себебіне тоқталсақ, оның ұстанған бағытымен сенің жолыңның түйіспеуінен деседі. Біле білсек, құбылаға бет бұрған  мұсылман бауырыңнан теріс айналу – бірлікке жік салып, өзара бауырмалдықты жоғалту және ынтымақты бұзу деген сөз. Хадиске жүгінсек, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Бір-бірлеріңді жақсы көрулерің үшін не істеу керектігін айтайын ба?! Өз араларыңда сәлемді жайып тарқатыңдар», – деген.

Ислам – бірлікке үн қатып, бөлінушілікке қатаң тыйым салатын дін. Асыл дініміздің мақсатын білмей сәлемге сараңдық таныту – үлкен қателік. Хадисте: «Адамдардың ең сараңы сәлем беруде сараңдық танытқаны», – делінген.  Сол үшін дінге бет бұрып, имандылық кәусарынан рухани нәр іздеген мұсылман баласы күллі мұсылманның ішкі бірлігін мұрат қылып, сауапты амалға көңіл қойғаны дұрыс. Кемшілікті дер кезінде түзеу – имандылық. Өзінің жеке басын немесе бірге араласатын жамағатын өзгелерден жоғары санау – күнә іс. Өйткені, сәлем беру мен алу барша мұсылманға ортақ амал және ең абзал (сауап) іс. Бір адам: «Уа, Алланың Елшісі (с.ғ.с.)! Исламдағы ең жақсы амал қандай?», – деп сұрағанда Алла Елшісі (с.ғ.с.) оған: «Мұқтажды тамақтандыруың және танысаң да, танымасаң да кездескенмен сәлемдесуің», – деп жауап берген. Сондай-ақ, сәлем – Алла Тағалаға жақындатып, күнәларымыздың кешірілуіне себепші. Бұл жайында Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Расында, адамдардың ішінде Алла Тағалаға ең жақыны – басқаларға бірінші болып сәлемдескені»; «Екі мұсылман кездесіп қол алысатын болса, олардың күнәлары екеуі айырылысудан бұрын кешіріледі» – деген.

Сәлем берудің сүннет аясында көрсетілген әдебі бар. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Көлікте отырған адам – жаяуға, жүріп келе жатқан – отырғанға, азшылық – көпшілікке сәлем береді», – десе, тағы бір хабарда: «Жасы кіші – жасы үлкенге сәлем береді», – деп айтқан.

Аталған аят-хадистерге қарап, даңқты бабаларымыздың сәлемдесу үрдісі шариғат шеңберінен аспаған ғой деп еріксіз тамсанасыз.

Тағдыр салған сынақпен қазақ топырағында өктемдік жүргізген Кеңес дәуірі бұқара халықты ұстанған дінінен айырып қоймай, салтымен сіңісіп кеткен «сәлемдесу» дәстүріне де салқындық тигізді. Орысша сәлемдесу кең етек алып, мұсылманша амандасуымыз ақсады. Тек танығанға сәлем беріп, танымағанға сәлем бермеу кең етек алды. Онан қалды сәлемдесудің мәні бұзылып, қысқа қайыра салу да әдетке енді. Соның салқыны айналамызда әлі жалғасып жатыр. Мәселен, «әссәләму алайкум» деп сәлем берген кісіге «уә ғалейкум» деп қысқа қайыра салатындар бар. Әсілінде, сәлемге қысқа жауап қайтару сәлемдесудің түпкі мағынасы мен мазмұнын жоғалтады.

Сондықтан, мұсылман баласы ретінде екінші тараптың берген сәлеміне жүрдім-бардым қарамай, оған сол қалпында немесе онан да жақсырақ етіп қайтару абзал. Құран аятында былай делінген: «Қашан сендерге бір амандасумен сәлем берілсе, онда (сәлемді) одан да көркемірек етіп не, соның өзіндей етіп қайтарыңдар. Расында Алла барлық нәрсені есепке алушы» («Ниса» сүресі, 86-аят).

Сондай-ақ Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «Егер сендерге кітап иелері (христиандар мен яһудилер) «Әссәләму алайкум» деп сәлемдессе, оларға «Уәғалайкум» (яғни, «сендерге де») деп жауап қайтарыңдар, – деген сөзі бар.

Түйіндей келе айтарымыз, Құранның аяты сәлемді онан да жақсырақ қайтаруға немесе өзіндей етіп қайтаруға шақырса, Алла Елшісі (с.ғ.с.) «Уәғалейкум» деп айту мұсылманға емес, өзге дін иелеріне тиесілі екенін жеткізген. Қарап отырсақ, сәлем жайындағы аяттар да, хадистер де жетіп артылады. Онан нені аңғарамыз. Сәлеммен ғана бауырмалдық артатынын түсінеміз. Қозғай берсек, сәлемнің қыры мен сыры таусылмайды. Дегенмен, сәлемге дұрыс жауап қайтару керек екенін жадымызда сақтап, оның жай сөз емес, керісінше екі мұсылманның бір-біріне жасаған дұғасы әрі нағыз бауырмалдықты арттыратын игі іс екенін ескеріп жүрейік. Сәлеміміз қашанда түзу болсын. Бірімізге берген сәлеміміз дұрыс болса, әуелі – сауап аласың, екінші – сыйластығың артады. Сондықтан, сәлем түзелмей, әлем түзелмек емес?!

Батыржан МАНСҰРОВ,

ҚМДБ-ның Атырау облысы бойынша өкілі,

 «Иманғали» орталық мешітінің бас имамы, PhD доктор

 

Толығырақ ...