Ислам – ілім діні. Бұл – ақиқат. Оның дәлелін қасиетті Құранның өзінен табуға болады. Ең алғашқы аят адамзатты оқуға бұйырудан басталған: «Оқы! Жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адамды ұйыған қаннан жаратты. Оқы! Тәңірің ең ардақты! Ол қаламмен жазу үйретті. Адамға білмегенін үйретті»[1, 96; 5-6].

Құран араб тілінен енген, «көп оқылатын кітап» деген мағынаны беретін сөз. Ол адамзаттың жаратылысы туралы, арам мен адалды, ақ пен қараның да айырмасын ескертуші кітап. Сондықтан «Құранды» көбірек оқып, оған амал еткен адам өз құқығын білген адаммен тең. Тарихқа зер салсақ, ел басқаруда, ел тұтастығын сақтауда даналығымен, ерлігімен тарихымызда қалған Қасым хан, Есім хандар қалыптастырған құқықтық жүйелер Ислам діні шариғатын басшылыққа алып жасалған екен. Яғни, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» – қазақ тарихындағы ең үздік құқықтық жүйе еңбегі.

Өкінішке қарай, «қолында Құраны, адамзат адасып барады» – демекші, Құран туралы түсінігіміздің тым тайыз екені жасырын емес. Мысалы, Құран-кәрім әрпін тану былай тұрсын, оны жылы жауып (ашпай) жоғарыға іліп қою және өлі аруаққа бағыштап Құран хатым етерде ғана еске алу шариғатымыз бойынша – надандық. Себебі, Алла Тағала оны Мұхаммед пайғамбарымыз (с.ғ.с.) арқылы сүйіншілеп, адамзатты оқуға бұйырды: «Негізінде осы Құран ең тура жолға салады. Әрі дұрыс іс істеген мүміндер үшін, әрине зор сыйлық бар екендігін сүйіншілейді» [1, 17;9]. Қандай қоғамда да шындықты таныған, хаққа сенген ұлт зиялылары Құранға бас иген. Қылышынан қан тамған кеңес заманында ақиық ақын М.Мақатаев «Дін – ғылымның атасы» деп, Құранның ақиқат кітабы екенін іштей мойындап өткен. Орыс жазушысы Л.Толстойдың ата сенімі – христиан дінінен шығып, ақиқатты Құраннан іздеуі – Құранның құдіретінде. Ал, Құран шындығына табан тіремеген қауым қашан да жеңіліс тауып отырған. Оның мысалын тарихтан көптеп табуға болады. Аллаға қарсы келіп, оның қаһарына ұшыраған сандаған қауымның жер бетінен жойылып кетуі, өмірлік өкініште қалуы туралы оқиғалар Құранда кездеседі. Бұл – иман келтірген қауым сабақ алуы үшін берілген ескерту.

Адамзат баласы Алла Тағаланың құзырында ілімімен, ілімімен, сол ілімі бойынша жасаған амалымен қайырлы: «Білетіндер мен білмейтіндер тең бе?» [1,39;9], «Бұлардың ішіндегі ғылымға бойлағандарға зор сый береміз» [1,4;162], «Сондай-ақ, құлдарынан (ең алдымен) ғалымдар Алладан қорқады» [1,35;28], «Раббым, білімімді арттыра гөр!» [1,20;11].

 Ардақты пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Білім іздеу – мұсылман ер мен әйел үшін парыз», «Білім – мұсылманның жоғалтқан малы, қай жерден тапса сол жерден алсын»,  – дейді өз хадистерінде. Демек, ілім алу – Алла әмірі және де пайғамбар (с.ғ.с.) сүннеті.

Білімнің қадыр-қасиетінің өте жоғары екенін ұлт зиялылары білген, әрі осы жолда өздері амал еткен. Хакім Абайдың «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Одан басқа нәрсемен озам деу – ақымақтық» деген қарасөзінің де бастау-бұлағы Құран аяттарына келіп саяды[2; 224]. Махмұд Қашқари данамыз: «Білімдінің сөзін тыңда, айтқанын үйрен, іске асыр», – десе, Шал ақынымыз: «Білімің болса дағы ұшан-теңіз, пайдасы жоқ халқыңа қызмет етпей», – дейді. Ш.Шыңғысұлы: «Халықтың кемеліне келіп, өркендеуі үшін, алдымен, азаттық пен білім керек», – деген.

Мұхаммед пайғамбарымыз (с.ғ.с.) Мәдинаға қоныс аударған (хижра) соң Мәдина даласына мешіт салдырып, сахабаларына ілім үйреткен. Пайғамбар (с.ғ.с.) ілімді дүниелік істерден жоғары қойған. Бәдір соғысынан соң, қолға түскен тұтқындың ішіндегі сауаттыларына он мұсылманның сауатын ашуды міндеттеген. Егер де бұлай болған жағдайда, оларды тұтқындықтан босатуға уәде берген. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) Құран айтқан «білгенді үйрету» әміріне басшылыққа алған. Білгендердің білмегендерге үйретуін бұйырған. Діннен мақұрым аймақтарға дін үйрететін ұстаздарды жіберіп отырған. Пайғамбар (с.ғ.с.) – осылайша алғаш мұсылмандардың білім алуына өзі ұйытқы болған, адамзатқа үлгі болған теңдессіз тұлға.

Ислам тарихында ғылым – ерекше құрметке ие құндылық. Ертедегі ислам мемлекеттерінде патшалар танымал дін қайраткерлерін қамқорлығына алды, қабілетті ғалымдардың жұмыс істеуіне мүмкіндіктер жасап берді. Ерте кезден-ақ ислам әлемінің барлық қалаларындағы мешіттер мен медреселерде біртіндеп кітапханалар салына бастады. Бұл іс ислам әлемінің білім алуға қаншалықты деңгейде көңіл аударғанын аңғартса керек. Мұсылман елдерінің саяси-қоғамдық өмірінде философтар мен ойшылдар маңызды рөл ойнағанын тарихтан білеміз. Мұсылман ойшылдары қоғамдық пікірге ықпал етті және көптеген мемлекеттік маңызы бар шешімдердің қабылдануына түрткі болды. Әбул Әсуад әд-Дуали былай деген еді: «Патшалар адамдарды басқарады, ал патшаларды ғалымдар басқарады». Бұл сөз билеушілердің білім иелеріне жүгінгенін аңғартады.

Сол себепті Ислам әлемінде ғылым-білім кең қанат жайып, мұсылманша оқытатын оқу ордалары халыққа қызмет етті. Тіпті VII ғасырда мешіттердің жанынан мұсылмандық бастауыш діни мектептер ашылды. Олар күні бүгінге дейін сауат ашу курстары ретінде халыққа қызмет етуде. Бұл мектептердің  құрылуы таифтік әл-Хажжаж ибн Жүністің есімімен байланыстырылады. Исламның өркендеу кезеңінде көптеген мұсылман қалаларында жоғары оқу  мектептері (медресе) қызмет етеді. Мұсылман әлеміндегі белгілі медреселер қатарына Бәйт әл-Хикма (Бағдад ІХ ғ.), әл-Каравийия (Бағдад ІХ ғ.), әл-Азхар (Мысыр Х ғ.), ән-Низамийя (Бағдад ХІ ғ.), әл-Мустансырийя (Бағдад ХІІІ ғ.) жатады.

Аталған мектептердің әрқайсысының өздеріне тән ерекшеліктері де жоқ емес. Мұсылман медреселері Еуропадағы бүгінгі таңда әлемге әйгілі жоғары оқу орындарының ашылуына түрткі (үлгі) болды. Айталық, Еуропадағы Болон, Париж, Монпель, Оксфорд университеттері ХІІ ғасырдан кейін, яғни Ислам медреселерінен көп кейін өмірге келді. Сондай-ақ, орта ғасырлардағы Ислам ғылымы жеткен жетістікті әлі күнге ілем ғылымының қайталай алмай отырғаны – мұсылмандық өркениеттің биіктігін көрсететін жағдай. Философ-ойшыл әл-Кинди, математик әл-Хорезми, медицина саласының білгірі Ибн Сина, математик, астроном әл-Баттани, екінші ұстаз әл-Фараби т.б. даналар – Ислам топырағынан өсіп-өнген даналар. Ислам дінінің осындай жетістікке жетуінің құпиясы оның ілім алушыға қоятын талабымен де байланысты. Әр ниеттің ықыласты, әр сөздің іспен бекіп, амалдарда көрінуін қалайтын дініміз – білім мазмұнына жоғары талап қоятын дін.   

Ислам діні білім алушыда екі жаман қасиет болмауы керек деп санайды. Оның біріншісі – тәкаппарлық. Шәкірт өз қателігін мойындай білмесе және жеткен жетістіктері үшін дандайсып кетсе, ол – еңбекпен келген ғылымының соры. Осы жерде әрбір білім іздеуші жас талапқа тәрбиенің қажеттілігінің зор екені байқалады. Яғни, ілім – иман десек, тәрбие – амал іспетті дүние. Екеуі екі түрлі болса, ол адамға абырой әпермейді. Керісінше, ол адамның өз соры.

Екінішіден, ұялшақтық. Шәкірттің шектен шыққан ұялшақтығы білімді жетілдіруге кедергі етеді. Өйткені, ұялшақ шәкірт түсінбегенін ұстазынан сұрауға қысылып, оның бойында тұйықтық, керітартпа қасиет өсіп өнеді. Ол – ғылымды өсірмейтін мінез.

Абай отыз екініші сөзінде: «Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуел білмек керек. Талаптың өзінің біраз шарттары бар: Әуел – білім-ғылым табылса дүниенің бір қызықты нәрсесіне керек болар еді деп іздемеске керек. Екінші – ғылымды үйренгенде ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек керек. Үшінші – әр хақиқатқа тырысып, иждиһатыңмен көзің жетсе, соны тұт, өлсең де айырылма! Төртінші – білім-ғылымды көбейтуге екі қару бар: оның бірі – мұлахаза, екінші – мұхафаза. Бесінші – осы сөздің он тоғызышы бабында жазылған ақыл кеселі деген нәрсе бар. Содан қашық болу керек. Алтыншы – ақылды, ғылымды сақтайтұғын мінез деген сауыты бар... [2,176].

Ислами тәрбиенің жүйесінің негізгі ерекшеліктеріне қысқаша тоқталып өтелік:

1) Білім алу. Бұл – құлшылық өзегі. Егер Алла Тағала Құранда «Жын мен адамзатты құлшылық қылуы үшін жараттым»  дейтін болса, оның, яғни құлшылықтың өзегі – ықылас, ниет. Ал, оны кемелдендірудің жалғыз жолы ілім-білім. Ілімсіздік – қараңғылық. Ол жерде тек қана надандық пен соқыр сенім орын теппек. Исламға дейінгі жаһилиет дәуіріндегі азғындықты осы сөзіміздің мысалы ретінде айтуымызға болады. Әйелдерді арсыздыққа итермелеп, қыздарын тірідей жерге көмген қоғамның осыншалық азуына да олардың ілімсіздігі ықпал еткен болатын. Бұл туралы Алла Тағала «Жұма сүресінде «Ол сондай Алла – сауатсыздардың ішіне өздерінен Алланың аяттарын оқып, оларды тазартатын, сондай-ақ кітап, даналық үйрететін бір пайғамбар жіберді. Негізінде олар ашық адасуда еді», – деп [1,62; 2] асыл дініміздегі білімнің маңыздылығын осылайша баян етеді. Аталған сүреден Ислам дінінің ілімді үйретушіге де аса жоғары жауапкершілік жүктейтінін байқаймыз.

2) Білім үйрету. Тура жолды салу, Алла Тағала ілімін насихаттау – ол кез келгеннің еншісіне бұйырмаған міндет. Алла Тағаланың пайғамбарларға жүктеген асыл парызы. «Расында елшілерімізді ашық мұғжизаларымызбен жібердік. Және елшілермен бірге адам баласының әділ тұруы үшін кітапты мизанды (әр нәрсенің өлшеуін) жібердік. Сондай-ақ темірді пайда қылдық»  [1,57;25]. «Сол уақытта Аллаһ Тағала кітап берілгендерден: «Әлбетте оны адамдарға түсіндіріңдер, жасырмаңдар» [1, 9;122]. «Сонда әр топтан дін ғылымын үйреніп, олар қайтып келгенде, үшін ескертулері керек емес пе?» [1,3 187]. Пайғамбарымыздың да ғылым үйрену жайында айтқан көптеген хадистері бар. Мәселен: «Білім үйрену – әрбір ер мен әйел адам үшін парыз». «Білім – мұсылманның жоғалтқан малы, оны қай жерден көрсе де алады».

Білім шарттары:

1) білімге қанағатсыздық. Халық даналығы жер бесіктен көр бесікке дейін ілім іздеудің қажеттілігін айтады. Қазақ мәдениеті бастауын Ислам дінінен алып жатқандықтан, оның қайнар көзі – пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадистері болса керек: «Мұсылман білімге томайды, өмірінің соңына дейін білім алады».

«Алла – бір, пайғамбар – хақ» дейтін хакім Абай бұл мәселеде Ислам діні ақиқатына мойынсұнып, оны жырға айналдырған: «Сізге ғылым не берер, жанбай жатып сөнсеңіз?..». Себебі, Алла – шексіз құдірет иесі, құл- пенде санасы – шектеулі. Сондықтан шектеулі сана шексізді танып болмақ. Тіпті ғұмырын арнаса да, оны толық танып біле алмайды. Бір кем дүние дегеніміз осындайдан айтылған сөз болса керек. 

2) білім беруде ықтиятты болу. Тәрбие беруде ықтиятты болу оның немқұрайлы берілуінен сақтандырады. «Білім – инемен құдық» қазғандай қиындығы, тауқыметі мол іс болғандықтан, ол көп күш-жігерді қажетсінеді және ілім іздеуді тастап қоймауды қалайды. Бұл ретте білім беруші – Алла Тағала алдында жауапкер. «Оңайлатыңдар, қиындатпаңдар, сүйіншілеңдер, жиіркендірмеңдер» деп келетін пайғамбар (с.ғ.с.) хадистері – соның дәлелі. 

Осы тұрғыда төртінші халифа хазр. Әлидің тағылымды сөзі бар: «Адамның көңілі үнемі бір нәрсе үйренуге құмар болып тұрады. Кейде тыңдағысы, ал кейде тыңдағысы келмейді. Оның көңіліне қарай қарым-қатынас жасаңдар. Тыңдау жөн болған кезде олармен сөйлесіңдер. Өйткені адамның көңілін бір нәрсеге мәжбүрлейтін болсаң, оның соңы сорға айналады. Қалауыңды тәрк ететін дәрежеге жетеді» [3]. 

3) Әдеп құндылықтары, рухани әрі әдептіліктің құндылықтарына ерекше көңіл аударылады. Мұны сақтау ешқандай қиыншылықтарға бой алдырмай қорғау тиіс. Әдептің маңызын Хз. Пайғамбар былайша түсіндіреді:

«Мен көркем мінезді толықтыру үшін жіберілдім». Тағы бір хадисте былай делінген: «Адамдар сендерге жақ-жақтан білім үйренуге келетін болады. Оларға әдептілікті үйретіңдер».

4) барша істі Алла разылығы үшін істеу: Білімді дүниеге бөлену үшін алмау керек. Білімді Аллаһ разылығы үшін үйреніп, әрі үйрету қажет.

5) жауапкершілікке баулу. Әрбір оқушыны білген нәрсесін тәжірибе жүзінде атқаруға үйрету керек. Өйткені пайғамбарымыз (с.ғ.с.) құр тілмен айтқан, алған білімнің пайдасыз екендігін былайша түсіндіреді: «Білімнің екі түрі бар: Біреуі тілден көңілге кіреді, бұл пайдалы білім; Екіншісі тек қана тілде ғана қалады. Ақырет күні өзіне қарсы шығады» [4].

Ислам тәрбиесінің жүйесінде әрбір оқушыға өмірдегі жауапкершілікті үйрету баста орында келеді [5]. Өйткені, жке адам құқығын қамтамасыз ету білім алудан басталады. Осы орайда «Білгендер мен білмегендер тең бе?», – деп келетін Құран аяттарын басшылыққа алған Абай данамыз «білімсіздік –  хайуандық» екенін айтып, жатқа жем жегізбеудің жолы білімді болу екенін насихаттап өткен. Олай болса, Ислам ілімі тұлға құқығын қамтамасыз ететін білім көзі екенін мойындап, қайнар бұлақтан сусындайтын кез жетті.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1.    Құран-кәрім (Халифа Алтай аудармасы) – Медине Мұнаууара. Сауд Арабия. Почта құтысы: 3561  

2.    Абай. Шығармалары. 2- том. – Алматы, «Жазушы. – 1977. – 312 б.

3.    Kandehlevi Hayatüs-Sahabe I-том

4.    Kutub. Fisilal. X-том

5.    Kandehlevi Hayatüs-Sahabe III.

Өсімхан ТІЛЕУОВ,

«Әт-Тақуа» мешітінің бас имамы

Айжарқын Түзелова,

«Иманғали» орталық мешiтiнiң ұстазы

Пайғамбар (с.ғ.с.) сүннеті - адамзаттық тәрбие мектебі

Сүннет сөзінің мағынасы түсіндірме сөздіктерде "қандай да бiр жол, не жақсы, не жаман жол болсын, жүрiлетiн жол" деген түсіндірмемен келедi. Алайда Ислам дінінің келуімен байланысты сөз ұғымындағы "жаман жол" мағынасы пайғамбардың (с.ғ.с.) сүннетіне қатысты қолданылмайтын болды. Дәлірек айтқанда, ол мағынасын жойды. Оның басты себебі пайғамбар (с.ғ.с.) сүннетінің мін, кемі жоқ Құранға негізделу сипатымен байланысты. Сондай-ақ, Ислам діні келгенге дейін сүннет сөзі "ата-бабалар сүннеті" мағынасында да  қолданылған. Сонымен қатар, араб халқы су арығын да сүннет деп атаған, ол арық суының белгілі бір бағыт, тәртіппен ағатын сипатымен байланысты. 

 Сүннет сөзі сахабалар дәуірінде  "әдет", "мінез-құлық" мағынасындағы термин ретінде қолданыла бастаған. Осы ретте Сәл ибн Сад әс-Саиди атты сахабаның  «Пайғамбардың (с.ғ.с.) жанында жасалған іс-әрекеттер де сүннет деп қабылданатын еді», − деген сөзін дәлел ретінде келтіруге болады.

Ислам діні орнап, пайғамбар (с.ғ.с.) сүннеті күллі үмметке сара жол ретінде қабылданғаннан кейін ол ғалымдар тарапынан да ғылыми зерттеу жұмыстарының нысанына айналды. Сөйтіп, ғалымдардың да сүннет сөзіне қатысты пікірлері сөз мағынасының терминдік тұрғыдан байи түсуіне ықпал етті.

Осы орайда дін саласы "сүннет" сөзіне ғалымдары төмендегідей төрт тарапта анықтама береді: Біріншіден, хадис ғалымдары: «Сүннет – шариғат үкімдерін қамтамасыз етсе де, етпесе де пайғамбардың (с.ғ.с.) айтқан барлық сөздері, іс-әрекеттері, өміріне қатысты мәлімдемелер»; Екіншіден, фиқһтану ғалымдары: «Сүннет – парыз бен уәжіптердің тысында пайғамбарымыздан (с.ғ.с.) келген нәрселердің бәрі»; Үшіншіден, фиқһ әдіснамасы ғалымдары: «Сүннет – Құран сыртында Алла Елшісінің (с.ғ.с) шариғат үкімдерін қамтыған сөздері, іс-әрекеттері мен мақұлдағандары»; Төртіншіден, Кәләм ғалымдары: «Сүннет – бидғаттың антонимі», – дейді [1]. Қалай десек те, сүннет сөзінің астарындағы "дәстүр", "жүйе", "тәртіп" мағынасын білдіретін ұғымдар кейіннен сөз мағынасының кеңейіп, пайғамбардың (с.ғ.с.) мүбәрак өмір жолын көрсететін ауқымды мағынаға ұйытқы болған.

 Құран Кәрiмде "сүннет" сөзі тәртіп, бағыт мағынасында қолданылады. Кәһф сүресiнiң 55-аятында кездесетін "суннәтул әууәлин" сөзінің қазақша мағынасы "бұрынғылардың сүннетi" деген ұғымды білдіреді. Сөздің тілдік қолданысы "жүрiс", "бағыт" мағынасына келедi. Құрандағы "Сүннетулла" қолданысының мағынасы Алла Тағаланың заң-үкiмi, әмiрi мен ескертулері және әлемдi басқару деген мағыналарды білдіреді. Қайнар көзі Құран болу себепті пайғамбардың (с.ғ.с.) хадистерінде де сүннет сөзі осы мағыналарда жұмсалады: " Кiмде-кiм өзiне берiк жол (жол, әдет) белгiлеп алса,оның әрi онымен амал ететiндердiң сауабы сол адамға жазылады. Егер кiмде-кiм бұрыс жол таңдаса, сол жолмен жүргендердiң де күнәсi сол адамға жазылады".

Бұл туралы Құран Кәрiм былай дейді: "Расында сендер үшiн, Алланы да, ақырет күнiн де үмiт еткендер және Алланы көп еске алғандар үшiн; Алланың Елшiсiнде көркем өнегелер бар" [2, 33;21]. Келесі бiр аятта: "Расында, сен тура жолға бастайсың. Ол, көктер мен жердегi нәрселер өзiне тән Алланың жолы. Сақ болыңдар! Iстер Аллаға қайтады" [2, 42; 52-53]. Дәл осы мағынада хазіреті пайғамбар (с.ғ.с.) үмметіне артқан аманат-хадисiнде былай дейді: "Сендерге екi нәрсе қалдырамын, бұл екеуiнен берiк ұстансаңда, ешқашан адаспайсыңдар. Оның бiрiншiсi - Алланың кiтабы Құран, екiншiсi - менiң сүннетi" [3, 110].

Сүннеттiң терминдiк мағынасы хазіреті пайғамбардың (с.ғ.с.) бүкіл өмірінде істеген іс-амалдары мен сөйлеген сөздері деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ Алладан келген хабардың (уахи) бiрi. Оның біріншісі - Құран Кәрiм. Өйткенi, Алла Тағала, хазіреті пайғамбар "Ол өз ойынан сөйлемейдi" деу арқылы Оның (с.ғ.с.) уахиге сүйенгенiн баяндаған. Осы сөзiмiздi пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) мына сөзi бекіте түседi: "Маған Құран Кәрiм берiлдi; оған қосымша ретiнде оған ұқсасы берiлдi" [2, 53;3]. 

Сүннет - Ислам дiнiнiң екiншi қайнар бұлағы. Құранды адамзат баласына жеткізу, түсiндiру сынды елшiлік міндеті хазіреті Мұхаммедке (с.ғ.с.) жүктелген. Адамзат баласына Алланың әмірін орындап, Құранға амал ету жолдарын үйрету - пайғамбарымызға (с.ғ.с.) жүктелген міндет. Мәселен, Құранда иман келтірген адамзат қауымына белгілі бір уақытта намаз оқу әмір етілгенімен, оны қалай оқу, құлшылық реті көрсетілмеген. Оны пайғамбар (с.ғ.с.) заманындағы сахабалар да білмеген. Әрине, оның пайғамбарға (с.ғ.с) жүктелу хикметі де жоқ емес. Бұл дін-Исламның әу бастан әрқайсы әр жаққа бұра тартпас үшін сүннет-жолын бір ғана пайғамбарға (с.ғ.с.) жүктеу арқылы діннің ереже, тәртіптен тұратынын көрсетеді. Ал, жоғарыда айтқан намаз мәселесіне келгенде, пайғамбар (с.ғ.с.) намаздың қай уақытта қанша бас оқылатынын үйретiп, "мен қалай оқысам солай оқыңдар", деп арқасынан ерген сахабаларына үлгi көрсеткен [4, 101].

Құранда Алла Тағала "Әй мүмiндер! Жұма күнi намаз үшiн азан айтылған кезде, дереу Алланы еске алуға (намазға) ұмтылыңдар; сауданы қойыңдар, егер бiлген болсаңдар, сендер үшiн жақсы", - деп жұма намазын оқудың парыз екенiн айтып, бiрақ қалай оны оқу керегiн ашып көрсетпейді. Жұма намазының оқылу реті мен әдебін, қанша бас екенiн пайғамбар (с.ғ.с) айқындап берген.

Сондай-ақ, Алла Тағала Құранда зекет беруді парыз етеді. Алайда, оның да мөлшерi Құранда айтылмайды. Оны да пайғамбар (с.ғ.с.) анықтап береді. Құран Кәрiм мүмкіндігі тартқан мұсылмандарға: "Оның жолына шамасы келген кiсiлер, Алла үшiн Қағбаны зират ету (қаж ету) керек", - деп қаж ғибадатын парыз еткен. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) қаждың орындалу мерзiмiн, ретін көрсетiп берген. Хазіреті пайғамбар (с.ғ.с.) түсiндiрмейiнше, түсiну мүмкiн емес құлшылықтарды атап көрсетуге болады.

Қорыта келгенде, пайғамбардың (с.ғ.с.) үмметі алдындағы міндеттерін немесе сүннет сипаты былайша үш түрге жіктеуге болады:

1. Үлгі-өнеге. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) үмметіне мінез-құлқымен үлгі болуы.

Адам баласы шыр етiп дүниеге келгеннен бастап, кез-келген мәселеде үлгi боларлық адамға мұқтаж. Өйткенi ол, бойындағы әртүрлi қасиеттердi, өмiр сүруге қажеттi нәрселердiң бәрiн үлгi-өнеге алу арқылы қалыптастырады [5, 200]. Сондықтан да Алла Тағала адамзаттың осындай әлсiздiгiн ескеріп, жер бетiне оларға өнеге болып, жол көрсететiн өздерiнiң арасынан пайғамбарлар жiберiп отырған. Оны соңғы пайғамбарға (с.ғ.с.) қатысты түсірген аятында ап-анық баян етеді: "Шын мәнiнде, сен, әлбетте ұлы мiнезге иесiң" [2, 68;4].  Яғни хазіреті пайғамбар (с.ғ.с.) ақыр заманға дейiн өмiрге келетiн барша адам баласына үлгi бола алады.

Алла тағала пайғамбарлықты кiмге беру қажеттiгiн өте жақсы бiлгені күмәнсiз шындық. Пайғамбарлық мiндетiн Мұхаммед (с.ғ.с.) қана атқара алатын едi. Пайғамбарлықтың ауыр жүгін көтерiп жүру Алланың мадағына лайықты адамның ғана қолынан келетiн-дi [2; 17;95]. Мiне, сол үшiн де хз. пайғамбардың (с.ғ.с.) өмiрiнiң кез-келген тұсы, жүрiс-тұрысы, құлшылығы, дұғасы мен тәубесi, сөйлеген сөз, істеген амалымен үлгi бола алады. Ол (с.ғ.с.) пайғамбарлық келген уақытқа дейін сенімді (әл-әмин) адам атанғанын Ислам тарихынан білеміз.

 Мұны Алла Тағала Құранда былай баяндайды: «Расында сендер үшiн, Алланы да ақырет күнiн де үмiт еткендер және Алланы көп есiне алған кiсiлер үшiн; Алланың Елшiсiнде көркем өнегелер бар» [2, 33;21]. Хазіреті пайғамбар (с.ғ.с.) дiн мен әдептi жаюмен шектелiп қана қоймай, қоғамдағы татулықтың озық үлгiсiн амалымен көрсеткен. [2, 68; 4]. Оның өткен күнәлары кешiрiлсе де, түннiң бiр уақытында тәттi ұйқысын қиып құлшылық етуi, [2, 48; 2]  сонымен қатар сахабаларының арасында жүз мәрте тәубе етiп, кешiрiм сұрауы, [7, 94] Алла Тағалаға деген рахметi әрi арттағы үмметiне үлкен сабақ болып қала берген [8, 68].

2. Мүмiндерге үгiт-насихат жүргiзуi. 

Ислам мәдениетіндегі береке, ақиқат ұстанымның беріктігі хақ дініміздің адамзатты күнәдан тыйып, жақсылыққа үндеуде жаратылысына қайша келмеуде. Егер дін әмірі, жалған, адамның көңіл қалауы бойынша жасалған наным жүйесі болса, оның ғұмыры қысқа болған болар еді. Исламның мәңгілік дін болу себебі де осында. Сонай-ақ, дін негізінде жатқан ауызбірлік те Ислам өркениетінің ішкі мәдениетінің өте жоғары екенін байқатады. Осы ретте Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) Ислам дінін насихаттауда Аллаға деген зор сенім, қиындыққа сабыр көрсете білді.

Ислам келгенге дейінгі адамзат қоғамы қандай халде еді? Азғындыққа белшесінен батып, надандық, жабайылығы шектен шыққан, кері кеткен болатын-ды. Осындай ортаға пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) келуі адамзат өмірінде бетбұрыс жасады. Азған орта пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) үлгі-өнеге мен адамдыққа толы насихатын тыңдап, рухани дүниелерiн тазартты, үгіт-насихат нәтижесінде дүниеде саусақпен санарлық қымбат адамға айналды [9, 5]. Өйткенi, пайғамбар (с.ғ.с.) үгiт-насихат әрi ескерту мiндетiн адал атқарып, қоғамды осыншалық дәрежесі зор өркениетке  жеткiздi.

Алла Тағала Құранда «Үгiтте! Өйткенi, үгiт мүмiндерге пайда бередi», - деп [2, 51; 55] әмiр беру арқылы ескертудiң тәрбиелік маңызын бiлдiрген. Хазіреті пайғамбарымыз (с.ғ.с.) адамдардың ұмытшақтығын ескере отырып, оларды үгiттеуге шақырып, бiр хадисiнде былай дейді: «Дiн насихаттан тұрады». Яғни, Ислам дiнінiң тiрегi мен негiзi насихаттан тұрады десек, артық емес. Насихат айту, үгiттi де қамтиды.

3. Кiтап пен хикметтi үйретуi

Хазіреті пайғамбарға (с.ғ.с.) Алла Тағаламен тілдесу қабілеті берілген. Ол (с.ғ.с.) осындай қабiлет нәтижесiнде өзінен өзге пенденің көзі жетіп, ақылына да сыймайтын деңгейде ойлау кеңістігін меңгерген. Және оны үмметіне түсінікті тілмен жеткiзе алған. Құран-кәрім пайғамбарымызға (с.ғ.с.) берілген ерекше қасиеттi былайша баяндайды: «Алла Тағала, саған Құран мен хикметтi түсiрдi және саған бiлмегенiңдi үйреттi. Сондай-ақ, Алланың саған деген iлтипаты өте мықты» [2, 4;113]. Кiтап пен хикмет сыртқы зұлымдықтар ғана емес, адамның өзін іштей жаман оймен әуре ететін бос ниеттерден қорғайтын иләһи ғылым. Осы аят арқылы пайғамбарлардың (с.ғ.с.) iштен, сырттан келетiн зардаптардан сақтандырылатынын айқын көреміз.

Қиямет қайымға дейiн үкiмi жойылмайтын Құран мен оны дұрыс "тәпсір", түсiндірмесi болып табылатын сүннет адамзаттың кез-келген мәселесiне жауап берiп, мұсылмандар арасында сенiм мен бауырмалдықты күшейту мүмкіндігіне ие. Мiне, сондықтан сүннеттiң адам баласына берерi мол дей аламыз. Ендеше, жеке тұлғаның қалыптасып, дамуында Құран мен сүннеттiң алар орны зор. Хазіреті пайғамбар (с.ғ.с.) Ислам дінін адамзат қауымына тарата отырып, екiншi жағынан, адам баласының тұлға ретiнде қалыптасу жолын көрсеткен адамзат тарихындағы теңдессіз тұлға. 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.Шәмшат Әділбаева // Сүннет және оның анықтамалары. http://islam.kz

2.Құран-кәрім. Қазақша мағынасы және түсінігі (Халифа Алтай аудармасы бойынша). - Медине Мұнаууара. Сауд Арабия. Почта құтысы: 3561 

3. Ибн Абдул Бар «Жамил Баянил Илм  11-том , 110 б.

4. Әбу Дауыд «Сүнен» II-том, 505 б.

5. Бухари «Саханх» I-том, 132 б.

6. Elmalılı, Hak Dini, VI, 304 б.

7.Бухари «Тефсиру суре» (48) 2; Муслим «Мунафикун» 81 б.

8. Бухари «Дағуат» 3; Ибн Маже «Әдеп» 57 б.

9. Nevevi, Riyazus-salihin, VII, 592 б.

         Ер мен әйел өз міндеттерін орындап, бір-біріне тиісті ақылдарын беріп отырса, отбасы бақыт пен сүйіспеншілікке бөленері сөзсіз. Алла Тағала Құран Кәрімде:

«... Алда-жалда ерлерімен жарасып қалғандай болса, онда ерлерінің келісімі бойында мұндай қадамды әйелдер де жасауға хақылы. Дегенмен еркектер әйелдерден бір саты жоғары» («Бақара» сүресі, 228-аят), –деген.

Аят екеуінің әрқайсысына қатысты тең құқықтарды міндеттеген. Егер әйел шамасы жететін қандай да бір істі ері үшін жасайтын болса, онда күйеуіне де сондай шаруаны атқару міндет. Сонда екеуінің арасында теңдік орнайды. Әйелдің ері алдында ақысы болғаны сияқты, ердің де әйелі алдында ақысы бар.

Ерлі-зайыптылар арасындағы тең ақылар екеуіне де ортақ, алма кезек (яғни біреуі жасаса, екіншісі де жасау керек) негізінде бекиді және ол екеуі сол нәрседе тең болмақ, тіпті жаңағы ақыларының бәрін бірдей орындамаса да! Егер әйел өзінің күйеуіне бір іс істеген болса, ерінің де әйеліне сондай бір іс істеуі тиіс болады. Тіпті дәл сол істің өзін істемесе де соның ұқсасын жасайды. Егер оны да істей алмайтын болса, ер адамға лайық болған нәпақа тауып беру сияқты істердің бірін, болмаса жақсы мәміледе болу сияқты әрекеттерді орындайды. Хақ Тағала:

«Дегенмен еркектер әйелдерден бір саты жоғары» деген аятты ғалымдар ер адамның нәпақа тауып, отбасын адал жолмен асырауы жайында айтылғанын алға тартады. Бұл аятқа Ибн Аббас: «Әйелдерге жақсы мәміле, жақсы қарау міндет болғаны сияқты, олар да ерлеріне бағынуға міндетті» деген.

Ерлі-зайыптылардың арасындағы тең құқықтар жалпы, не жеке болсын алма-кезек сипатта бола береді. Мысалы, жақсы қарым-қатынас, өзара сыйластық, жұмсақ мәміле сияқты жалпы әдептер жатады.

Ибн Аббастан жеткен риуаятта: «Оның маған сәнденгені сияқты менде ол үшін сәнденгенді жақсы көремін. Өйткені Алла Тағала әдемілікті жақсы көреді»-деген.

Ер мен әйел бір-бірінің сырын, айыбын ашпауы өте маңызды. Алла Елшісі (с.ғ.с) бір хадисінде: «Қиямет күні Алланың алдындағы адамдардың ең жаманы әйеліне жақсы қарым-қатынаста болып, оның сырын ашқан ер кісі»,-деген.

Ерлі-зайыптылар құлшылықта да бір-біріне ескертіп, Құдай қосқан қосағының қамын жеуі тиіс. Алла Елшісі (с.ғ.с) жұбайларына бұл тұрғыда көп ескерту жасайтын. Расулулла (с.ғ.с) бір хадисінде: «Түнде тұрып намаз оқып, кейін әйелін оятқан, егер ол тұрудан бас тартса бетіне су шашып оятқан ерді Алла рақымына бөлейді. Түнде тұрып намаз оқып, кейін ерін оятқан, егер ол тұрудан бас тартса бетіне су шашып оятқан әйелді Алла рақымына бөлейді» деген.

Сондай-ақ ер адам өзінің жарының тақуалығына да мән беруі керек. Үнемі Алла Тағаланың әмірін есіне салып жұмсақ мәміле жасай отырып, жүрегіне жететіндей насихат айта білуі тиіс.

Екі жақ та өтірік айтудан, күмәннан, не жаман ойдан аулақ болуы керек. Жаббар Иеміз:

«Ей, иман келтіргендер! Күмәнды ойлардан сақтаныңдар, өйткені кейбір ойлар күнә» («Хұжурат» сүресі, 12-аят) деген. Сондықтан ерлі-зайыптылар бір-біріне адал әрі шыншыл болулары тиіс, егер сөйлесе тек ақиқатты ғана айтуы қажет. Мұсылман кісі өзгелерге жалған сөйлемесе, жан жарына қалай өтірік айтсын?! Егер мүндай келеңсіз жағдайлар орын алса, сенімге сызат түсіп, құқықтары тапталады. Мұнан кейін олардың бір-біріне ақылары туралы сөз етудің де өзі артық емес пе?!

Жайлыбек Кенжеалиев,                                                                                        Сарайшық селолық мұсылмандар

мешітінің бас имамы 

Адам баласы өмірінің әрбір кезеңі қызық-думанға толы. Әсіресе, саналы ұрпаққа білім ұясының табалдырығын алғаш аттап, тарыдай болып кіріп, таудай болып шығатын мектеп кезеңі ерекше ыстық. Сол, алтын ұядан алғаш рет үлкен өмірге қадам басып, сан түрлі салаға тарқап кете барады...

Мамыр айының мамыражай  25-ші жұлдызында, Атырау қаласы, «Кең-Өзек»    ауылдық округі, ежелгі Тасқала ауылы, Т.Амандосов атындағы мектебінің байырғы түлектері 20-жылдық басқосуға жиылып, «Мәулімберген» мешітінде дүниеден өткен сыныптас достарына арнап Құран бағыштады. Ауыл  үлкендері мен ұлағатты ұстаздарына арнайы дастархан жайды. Мәртебелі меймандар арасынан ақсақалдар кеңесінің төрағасы Жүсіп Дүйсебаев, ауыл әкімі Сәден Лұқпанов, «Мәулімберген» мешітінің бас имамы Мақсот Бағытжанов, аталмыш білім ұясын 25-жыл басқарған Темірбек Әшенов, алғашқы сынып жетекшілері -Қалжан Сәрсенғалиева, тағы басқа аға-апалар түлектерге ыстық лебіздерін айтып, ақ баталарын берді.

Астан кейін, ауылдың кіре берісіне арнайы бағаналарға  «Тасқала ауылы» және «Жолдарыңыз болсын» деп жазылған ауыл қақпасын ашу рәсімі болды. Сондай- ақ ауыл әкімшілігі кеңсесі қасында балаларға «батут» құрылып, ұлттық ойындардан сайыстар ұйымдастырылды. Ел-жұрт мәре-сәре болып, бір жасап қалды. Осындай сауапты істерге мұрындық болған саналы азаматтарға Алла Тағала баянды да бақуатты ғұмыр беріп, үбірлі-шүбірлі болуды нәсіп етсін! Өркендері өскей!

ҚМДБ-ның Атырау облысы бойынша

өкілдігінің баспасөз қызметі,

«Мәулімберген» мешіті, Тасқала ауылы.

   Алла Тағала күллі мұсылман баласына қасиетті Рамазан айында  отыз күн Оразаны нәсіп етіп, таңнан қара кешке дейін ас-судан, бейпіл сөзден, басқа да жаман әдеттерден тиылуға бұйыруда. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Рамазан – он екі ай- дың сұлтаны»,-деп ерекше атап өткен.

Міне,сол қасиетті Рамазан айының келуіне байланысты еліміздегі барлық мешіттер қызу дайындық қамына кіріскен. Атырау қаласы, Алғабас ауылы «Мәулімберген» мешітінің бас имамы Мақсот Бағытжановтың бастамасымен қасиетті айға дайындық жұмыстары жасалуда.

Атап айтқанда, мешіт сыртына  «Рамазан айы мүбәрак болсын» деген баннер- лер ілініп, мешіт іші толық ақталып, сырланды.Әйелдер бөлмесі терезесіне әше- кейлі перде ілінді.Алла Тағала игілікті істерді құзырында қабыл етіп, Рамазан ай- ын мүбәрак қылғай! Әумин! 

ҚМДБ-ның Атырау облысы бойынша

өкілдігінің баспасөз қызметі

Алғабас ауылдық «Мәулімберген» мешіті

ҚМДБ -ның Атырау өкілдігіне қарасты қала маңындағы Тасқала ауылдық «Мәулімберген» мешіті 2004 жылы қараша айында пайдаланылуға берілген болатын. Аллаға шүкір, бүгінде бас имам Мақсот Бағытжановтан бастап І.Қабдырахманов, Н. Жұмахметов сынды наиб имамдар мен көмекші молда  С.Бәйменовтер ұлттық салт-санамызбен ұштасып жатқан Ислам діні құндылықтарын жамағатқа насихаттап келеді.

Десек те, ауыл мешітінің әлеуметтік-материалдық жағдайы мәз емес десек, артық айтпағанымыз. Мешіттің коммуналдық, ішкі-сыртқы жөндеу жұмыстарына жұмсалаған шығындарына мешіт жамағаттары қолдау білдіруден жалыққан емес.

 Міне, биылғы Рамазан айының алғашқы күндері мешітке жүректері байланған бір топ азамат жігіттер (жамағат) әбден тозығы жеткен мешіттің төсеніш кілемін жаңалап, тосын сый жасады. Қалы кілем мешітіміздің ішіне ерекше сән беріп, мешіт жамағаттары, ақ сақалды аталарымыз ризашылық- тарын  білдіріп, баталарын беруде.

Жаратқан иеміз асыл дініміз үшін жасаған әрбір салиқалы амалдарымызды өз құзырында қабыл етіп, еселеп сауап жазсын! Қасиетті Рамазан айы барша мүмін-мұсылмандарға мүбәрак болсын! Әумин!

ҚМДБ-ның Атырау облысы бойынша

өкілдігінің баспасөз қызметі,

«Мәулімберген» мешіті

          Жылыой аудандық Құлсары мешітінде келіп жеткен айлардың сұлтаны, қасиетті Рамазан айына орай имамдар басқосуы өтті. Аудандық мешіттің бас имамы Арман Исаевтың басшылығымен өткен жиында әр түрлі мәселелер қаралды.

          Рамазанға дайындық шараларын пысықтаған Арман Исаев діни оқу ордаларынан іс-тәжірибе өтуге келген студент-шәкірттерді мешіттерге бөліп орналастыру, сондай-ақ, жаназа және жерлеу рәсімдеріне қатысты түйткілді сұрақтарды талқылады.

ҚМДБ-ның Атырау өңірі

бойынша баспасөз қызметі,

Жылыой аудандық орталық мешіті