Алланыңадамбаласына риза болатындіні –Ислам. Алла тағала Мәийда суресінің 3 аятында «Бүгін діндерінді толықтырдым және (адамзатқа арнаған) нығметтерімді тәмәмдадым. Сондай-ақ, сендерге Ислам дінінде ғана риза боламын», - деді. Адам ұрпақтарына бүкіл жаратылысты иеленіп, пайдалануға рұқсат берілді. Сол себепті адамдар барлық жанды, жансыз заттарды пайдаланады. Ішіп, жеп, киіп, мініп, тағып, жағып Алланын берген сансыз нығметтерін есепсіз колданады. Енді, осынша берген сансыз нығметтердің шүкірлігін өтеу үшін нестеуіміз керек? Бұл – бір орынды сұрақ. Ол үшін Алланы танып, Алланың ризалығы үшін кұлшылықтар жасап, шама-шарқымыз жеткенше адал ниетпен Жаратушы Иенің жаратқан макұлықаттарына кызмет қылуымыз керек. Құлшылық турасында Құранда  «Мен адам ұрпақтары мен жын балаларын өзіме құлшылық қылуы үшін жараттым» деген. Егер адам өзінің саналы тіршілігінде ішкі жан дүниесін айыптардан тазартып, тыныш, ынтымакты, бір-біріне жәрдемдесіп, бауырмалдықпен өткізіп, екі дүниенін рахатына бөленгісі келсе, Жаратушы  Алласына деген шынайы махаббат табуы керек. Егер бізді жоқтан бар еткен Аллаға махаббат тапсақ, Алланы тану аясында күшті ынтымақпен, тату-тәтті тыныштык пен өмір сүруді теңдік, әділеттілікті таратуды жане  барлық  жаратылысқа деген махаббат табарымыз анық. Бұл жайлы Құран аяттарынан бастау алатын ақын Абайдың еңбегі:

                                    Махаббатпен жаратқан адамзатты,

                                    Сенде сүй сол Алланы жаннан тәтті.

                                    Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,

                                    Жане хақ жол осы деп аділетті-деп, таным көкжиегімізді арттыра түседі. Құран кәрім «Біз адам ұрпағын өте көркем түрде жараттық» дейді. Екі дүниенің жақсылығын уысымызға түсірудін жолы, қамшының сабындай қысқа ғұмырымыздың баянды болуы, өзімізді жаратып тарбиелеген Аллаға деген махаббатпен болатыны белгілі болды. Пайғамбарымыз (с.ғ.с) сүннетімен жүріп-тұрған, үмметтерінің шамшырағы болған ғалымдардың көзқарасымен қарайтын болсақ, мысал ретінде, ананың кұрсағына орналаскан кезімізді жаратылудың «әуелі» деп білсек, анадан туып, тіршілік қылған уақытымызды «дүние» деп санайтын болсақ, дүниеден өткен шағымызды «келіп-кетудің соңы» деп айтсақ, мынандай нәтижеге жетеміз. Дүние-фәни өмірді өткізетін ортадағы жер. Басқаша айтқанда, дүние-екі жолдың бірін мықты ұстап ниеттенетін орын, яғни адам дүниеге немесе ұлы Аллаға махаббат етеді». Бұл турасында хакім Абай былай дейді:

                                 Алла деген сөз женіл,

                                 Аллаға ауыз жол емес.

                                 Ынталы жүрек ,шын коніл,

                                 Өзгесі Хаққа жол емес.

                                 Дененің барша қуаты

                                  Өнерге салар бар күшін.

                                  Жүректің ақыл суаты,

                                  Махаббат қылса тәңір үшін.

Оташбаев Елдос,

Доссор мұсылмандар                                      

мешітінің бас имамы

Құран кәрім некелесуді әмір етеді.Мұхаммед пайғамбарымыз (с.ғ.с.) хадистерінде: «Некелесіңдер, көбейіңдер! Қиямет күні мен сендердің көп екендіктеріңмен мақтанамын» және«Неке қию — менің сүннетім. Сүннетімді тәрк еткен адам менен емес» делінеді.

Шариғатта үйлену мен неке қиюдың бірнеше шарты қаралған. Неке қияр кезде, үйленгеннен кейін де еркек пен әйелдің хақысы турасында толық мағлұмат бар.

… Алайда соңғы кездері қоғамда шариғаттың шарттарын ойыншық қылып, жас қыздарды алдап, өз нәпсісінің қалауын орындау үшін білгенін істеп жүрген жігіттер көбейіп кетті. Дін өкілдері осылай дейді. Соңғы кезде мешітке кеңес сұрап, жылап келетін қыздардың қарасы көбейген.  

 — Неке — исламдағы шариғат жолы. Яғни екі адамның отбасын құрып, дүниеге ұрпақ әкеліп, оны тәрбиелеп жетілдірудегі шариғаттың шарты. Некесіз үйленуге болмайды, некесіз үйленген адамдардың одағы харам болып есептеледі. Шариғат бойынша екі жас шаңырақ көтерер кезде неке қиылуы тиіс. Некенің бірнеше шарты бар:

Бірінші шарты: ерлі-зайыптының осы некеге, бір-біріне ризашылығын білдіруі. Яғни ер-азамат пен әйел адам. «Маған тұрмысқа шығасың ба?», «Саған тұрмысқа шығуға келісемін» сынды сөздер айтып, өзара бұл некеге ризашылығын білдіруі тиіс.

Екінші шарты: неке қиылу кезінде кемінде екі куәгер болуы тиіс. Ол екі адамның екеуі де мұсылман ер адам немесе бір ер адам, екі әйел адам болуы тиіс.

Үшінші шарты: қызға сұраған сыйлығын беру. Шариғатта ол мәһір деп аталады. Осы шарт кейінгі кезде ұмытылып кетті, алайда оны қайтадан қалпына келтіру маңызды. Осы үш шарт міндетті түрде орындалуы тиіс.

Қоғамның талабына сай, төртінші шартты енгізіп жатырмыз: қыз балалар тұрмысқа шыққанда ата-ана міндетті түрде осы неке туралы білуі, осы некеге ризашылығын білдіруі, яғни неке қиыларда сол жерде ата-ананың да болуы немесе келіскендігі туралы кепілдігі, ол болмаған жағдайда өзінің ризашылығын білдіретін өкіл кісіні жіберуін талап етеміз.

 Бірінші шарты түсінікті: яғни екі адам бір-бірімен шаңырақ көтеруге жүрек қалауымен өз келісімдерін беруі керек. Ол дегеніміз — екі жастың бір-бірін ұнатуы, қандай жағдайда да бір-біріне сүйеу болатындығын, бір шаңырақтың астында тұра алатындығын түсінуі. Неке шарасыздықтан, мәжбүрлі түрде жасалған амал болмауға тиіс.

Жүрек қалауы болмаса да, күнім өтсе болды, бұл дүниедегі қиындықтардан шығып кетсем болды деген ниетпен қиылған неке харам болады. Бүгінде осындай некелер көбейіп кетті.

Мәселен, қазіргі уақытта ажырасу өте көп. Бұл жесір әйелдер саны да көп дегенді білдіреді. Екіншіден, неке қиылар кезде кем дегенде екі куәгердің болуы тиіс. Бұл мәселеде Пайғамбардың (с.а.с.) айтқан сөзі бар: «Неке тек уәлидің болуымен және келісімімен және кем дегенде екі әділ куәгердің болуымен орындалады». Куәгер шынында да бұл екеуі отбасы құра алатындықтарына, ары қарай сол шаңырақты құлатпай тұра алатындықтарына кепілдік беретін адам болуы тиіс. Қазір бұл шарт та орындалмай жатыр. Өзінше шариғат жолымен жүреміз дейтін жас жігіттер мен қыздар өз үйлерінде, болмаса жалдамалы пәтерлерде, біреулердің баспаналарында куәлікке тұрмайтын кез келген біреуді алып келіп, некелерін қия береді. Болмаса «біздің некемізге періштенің өзі куә болады» деп, дұрыс емес іске барып жатады. Кейін ер адам әйелін талақ еткенде жалған куәгерлер ештеңе білмей қалады.

    Мұсылмандық шарттары бойынша некені мешітте қиған дұрыс деп есептейміз.  Әрине, қыздарымыздың орамал тағып жүргені дұрыс, алайда дін дегеніміз — тек қана орамал емес.

  Мәһір — қызға берілетін сыйақы. Ханафи мәзһабы бойынша қызға берілетін мәһірдің құны ең аз дегенде 10 дирһам күміс ақша мөлшерінде болуы тиіс. Себебі Алла тағала Құран кәрімде: «…Бұлардан өзгелерді нәпсі әуестік жолмен емес, мал беріп алуларыңа рұқсат..», — деп мәһір беруді бұйырып тұр. Ал мәһірдің ең аз мөлшерін Пайғамбарымыз «… он дирһамнан кем мәһір жоқ» деген сөзімен бекіткен.

Қазір біз мәһір мәселесін де ойыншыққа айналдырып алдық. Кейбір жігіттер қалыңдығына: «Жүрегімді арнадым» деген сияқты сөздер айтады немесе арзымас алқа, жүзік сияқты нәрселермен алдай салады. Бұл да некенің бұзылуына әкеліп соқтырады. Сондықтан оған немқұрайды қарауға болмайды.

Шын мәнінде, мәһір қыздың құрметін жоғарылатып, құнын көтереді. Ер-азамат қалыңдығына неғұрлым қымбат сый жасаса, некеге соғұрлым жауаптырақ болады. Исламда әйелді қатты құрметтеген. Хазіреті Омар халифаның тұсында өмір сүрген сахаба Абдуррахман Ибн Ауф екінші, әлде үшінші әйеліне үйленер кезде қалыңмалына бір зембіл алтын апара жатады. Оны көрген Омар халифа: «Бұл не деген сұмдық? Енді кембағалдар үйлене алмайтын болды ғой» деп, мешітке барып: «Әй, әйелдер, қалыңмалды көбейтпеңдер», — дейді. Сонда бір әйел тұрып: «Әйелдеріңе сұрағандарын беріңдер деп Құранда айтылған», — деп уәж айтады. Сонда халифа: «Мен қателестім. Бір зембіл алтынды сұраған қызға беріңдер», — депті. Яғни әйелдің қадірі болуы үшін оның құны болуы тиіс. Арзан нәрсенің құны болмайды. Бір рет қолындағы барын шашып, үйленген адам әйелін талақ етіп, үйленерде дәл солай шашылатынын ойлауы керек, нағыз мұсылман адам отбасын ойрандауды емес, ең алдымен шаңырағының биік болуын ойлайды. Сондықтан мәһір дейміз, қызға берілетін сыйақы дейміз, қазіргі ұғымға салсақ, қалыңмал мәселесін ұмытпауымыз керек. Әрине, екі жақтың ата-аналары, ерлі-зайыптылар өзара келісімге келсе, оның жөні бөлек.

   Мұсылман дінін алғашқы болып қабылдаушылардың бірі — Әсма бинт Әбубәкір бірде Пайғамбарымызға келіп: «Менің үйіме ата-анам келіп отыр. Олар пұтқа табынатын еді. Оларды үйге кіргізуіме бола ма?» — деп сұрайды. Сонда Пайғамбарымыз оған: «Әке-шешеңнен қолыңнан келген жақсылығыңды аяма» — деген екен. Яғни оған: «Діні бөлек анаңды үйіңе кіргізбе», — деген жоқ: «Қолыңнан келген жақсылығыңды аяма», — деді. Яғни Исламда әкенің, ананың орны үлкен. Алланың ризашылығы — ата-ананың ризашылығында. Сондықтан қандай жігітке тұрмысқа шықсаң да, ата-ананың ризашылығын, ақ батасын алу керек.  Ал той мәселесіне келетін болсақ, «Той — Тәңірдің қазынасы» дейді. Ал ол қазынаны харам нәрселермен былғауға болмайды.

Нартай Сүндетов

           Ғайбат – нәпсімізге құл болу үлгісінің ең жиіркеніштісі. Кісі өзінің кемшіліктерін көрсе басқасының кемшіліктерін көруге уақыт таба алмайды. Бір адам үшін өзінің кемшілігі бола тұра басқасының кемшіліктерін іздестіруден басқа үлкен кемшілік бола ма!  Аллаһ Тағала Құран кәрімде ғайбат айту жайында: «Ей, иман еткендер. Күмәнді ойлардың көбінен аулақ болыңдар. Өйткені, кейбір күмәнді ойлар күнә. Бір-бірлеріңнің кемшіліктеріңді іздестірмеңдер. Біреуді біреу ғайбаттамасын. Біреулерің өлген туысының етін жеуді жақсы көре ме. Әрине одан жеркенесіңдер. Аллаһтан қорқыңдар. Алла тәубелерді қабыл етуші, ерекше мейірімді!» (Худжрат-12 аятында).  Бір адам дін бауырының артынан сөйлеу, оның сасыған етін жеумен тең болады,  Пайғамбарымыз (с.а.с)  хадистерінде ғайбат айтудан біздерді қайтарған әрі үлкен күнәлардан болатынын ескетркен.  Әбу Хурайра (р.а.) жеткізген хадисте : «Бір күні біз Пайғамбарымыздың (с.а.у.) жанында отырған едік. Бір адам тұрып сыртқа шықты. Біреулері: «жанағы адам қандай әлсіз еді?…» — деп еді, Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Бауырыңды ғайбаттадың және етін жедің» — деді.  Яғни мұсылман бауырымыздың өзі жоқ болсада, артынан кемшілігін айту бұл болатын меңзеп тұр. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір хадисінде: «Харам екендігі өте ауыр болған жаман тірліктің не екенін сіздерге айтайын ба? Ол адамдар арасында өсекші мен сөз тасушы» (Мүслим, Бирр уәсила 102)- деген.  

          Аллаһ Тағала осындай сүйкімсіз, тәрбиесіз кісілерге тыйым сала отырып: «Өте айыптағыш, өсек тасығышқа бой ұсынба» - деп секертеді (Қалам сүресі 11-аят).   Пайғамбарымыз бірде сахабаларымен бірге кетіп бара жатқанда екі қабірдің қасынан өтеді. Сол кезде әлгі қабірді көрсетіп: «Мына екі қабірдегі пенделер қабір азабын тартып жатыр. Азап шегулері де үлкен бір күнә істеп қойғандықтарынан емес. Біреуі зәрінен сақтанбай, жақсылап тазаланбағандығы үшін, екіншісі болса өсек тасығандығы үшін», - деп қабір азабының бірден бір себебі өсек тасу екендігін мұсылмандарға ескертіп кетуде.  

          Ғайбат айтқан адам жақсылық және сауаптарын жан-жаққа шашқан адам сияқты. Хасан Әл-Басрийге: «Пәленше көрші сені ғайбаттап жатыр» — деп бір кісі келеді. Бұған жауап ретінде Хасан Әл-Басрий көршісіне табақпен халва толтырып көршісіне алып барады да: «Сауаптарыңды маған сыйлағаның туралы хабар келді. Осыған рахмет ретінде осыларды алып келдім» — деген екен.    Әбу Хурайра (р.а.) жеткізген хадисте : Пайғамбарымыздың (с.а.у.): «Өмірінде бір рет ғайбат айтқан адам Ұлық Аллаһ тарапынан он түрлі жазаға ұшырайды: Аллаһтың рахымынан ұзақ болады, періштелер онымен достық құрмайды, өлім кезінде жаны өте қиыншылықпен шығады, Тозақ отына жақын болады, Жұмақтан ұзақ болады, қабір азабы өте қорқынышты болады,  Пайғамбарымыздың (с.а.у.) рухы одан қиыншылық көреді, Аллаһ оған (ғайбат айтушыға) ренжиді, Қиямет күні амалдар тартылған уақытта ол кісі амал таразысына бар нәрсесі таусылып біткенін көреді» — дегенін жеткізген.  Жазықсыз жерде өсектелген адамның күнәсінің жартысын Аллаһ тағала кешіреді, ғайбат айтқанның сауабынан бір бөлігі ғайбатталған адамға беріледі. Қияметте бұл адамның амал дәптерінің беттері ашық тұрде берілген уақытта құл: «Ей, Раббым! Жасаған ғайбаттарым, оразаларым, намаздарымның сауаптары қайда? Олар мына беттерімнің арасында жоқ!…» -дейді. Сонда Аллаһ Тағала: «Халықты ғайбаттау себебімен ол сауаптарын жойылып таусылды» — дейді.

             Хазіреті Әли (р.а.) : «Әсіресе ғайбаттан сақтаныңдар! Онда үш жамандық бар: ғайбат еткеннің дүғасы қабыл болмайды, ғайбат айтқанның игі істері қабыл болмайды, ғайбат еткеннің жамандықтары көбейеді» — деген. Олай болса ағайын, тек жамандыққа бағыттайтын өсек-ғайбаттардан сақ болуға тырысайық.

Теңел Айдарбекұлы,

«Қосшағыл»  ауылдық мешітінің

имамы 

Бүгінгі қазақ қоғамындағы ұлт тағдырына қатысты ең өзекті мәселелердің бірі – бала тәрбиесі. Өйткені, бала – біздің болашағымыз, ел ертеңі. Олай болса, бала тәрбиесіне аса  жауапкершілікпен қарау – басты міндетіміз. Бұл ретте ізгілік пен мейірім діні – Ислам дінінің көмекке келер жері көп. Ислам – күллі адамзат баласына түскен соңғы дін. Адам бойындағы адамдық пен ұяттың өлшемі. Біле білгенге иман байлығының қайнар көзі. Сондықтан да оның бала тәрбиесінде алар орны да зор.

Адамның көбейіп, перзент сүю – асыл пайғамбардан (с.ғ.с.) жалғасқан сүннет. Алланың аманаты. Шаңырақтың шаттығы. Шал ақынның «Босағасын алтыннан соқсаң дағы, перзент сүймей, адамның мейірі қанбас» деуі де осыдан болса керек. Шындығында, баланың шыр етіп дүниеге келуі – зор қуаныш. Дана қазақ тоғыз ай құрсақта жатқан сәбиді шілдеханасымен қарсы алып, тербелген тал бесікке салған. Бесік жырымен әлдилеген. Тәрбиесіне атүсті қарамаған.

Халқымыз «Ел болам десең – бесігіңді түзе» - деп, бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Айталық, Зере анамыз Құнанбайдың тәрбиесіне қатты мән берген. Бір естелігінде: «Мен Құнанбайды бір күн болсын дәретсіз емізіп көргенім жоқ және омырауымды тазалап жумай, бісміллә айтпай емізбейтін едім», –дейді. Ал, Құнанбай атамыз – Меккеге барып, қажылыққа барған мұсылмандар түсетін үй  салдырған мұсылман.  Құнанбай атамыздың бойындағы мұндай қасиеттер анасы Зеренің берген тәрбиесінің негізі екені күмәнсіз. «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер», – деп, ата-бабалармыз айтқандай, Құнанбайдай ер тұлғалы атамыздан білімді де алғыр дана Абайдай ұл жалғасты. Өзі өлсе де, сөзі өлмес қазақ халқының бағына біткен ұл қалды.

Парасатты, ізгі тәрбие неден басталмақ? Бұл ең бірінші баланың иманды болып өсіп, ата-анасын сыйлауы, жанашыр, адал, еңбекқор, кішіпейіл секілді ізгі қасиеттерді бойға сіңіруі. Ата-ана болу жауапкершілігі де осы кезден басталады. Ислам дінінде бала – өмірдегі сынақтардың бірі ретінде қаралады. Сол себепті сынақтан сүрінбей өту үшін балаға өмірде жақсы-жаманның, обал-сауаптың не екенін, қалай болғанда да жақсы адам болып қалыптасудың жолдарын үйрету, үлгілі тәрбие беру – ата-ананың міндеті. Есейгенде қоғамға пайдалы азамат болуы, жас кезінен сыра, арақ, темекі секілді теріс қылықтарға үйір болмауы, ешкімнің ала жібін аттамауы, әдепті болуы, қай кезде де текті тәрбиенің жемісін көрсетуі. Егер ата-ана баласын мейірімге бөлеп, ізгілікке бағыттап, туған қоғамға пайдалы азамат етіп тәрбиелесе, ұлтқа тұлға болмақ.   

Ғылыми тұжырым бойынша, Мұхаммед пайғамбарымыздың (с.ғ.с) өнегелі өмірі – бала тәрбиесінің қайнар көзі. Өйткені, Құрандағы Алла тағаланың көрсеткен үлгілі тәрбиесі пайғамбар (с.ғ.с) сүннетімен ажарланып толыға түскен. Адамзаттың асылы пайғамбарымыз (с.ғ.с) мұсылманшылық тәрбиені баланың  санасына сіңіруге ерекше мән берген. Бала дүниеге келісімен діни салт бойынша жоралғылар жасалып, мұсылман үмбетінің тағы бір адамға толысқанын қуаныш ретінде атап өткен. Мұсылман үмбеті деген атқа сай тәрбие алуын қадағалаған. Осы орайда, балаға жақсы ат қоюының өзі қандай дұрыс тәрбие екені айтпаса да түсінікті.

 «Отан отбасынан басталады», – демекші, баланы адамгершілікке баулу үшін күллі қоғам мәдениетін жетілдіру керек.  Өйткені бала тәрбиесі ата-ана мен бала-бақша, мектепке, ұстаздарға, дос-жарандары мен ортасына тікелей қатысты. Егер олардың кім, қандай мақсаты бары қадағаланса, тәрбие өте жақсы нәтиже бермек.

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) хадисінде: «Әке баласына жақсы тәрбиеден артық мирас қалдыра алмайды» деген. Сондықтан  да баламызды имандылыққа баулуға ерекше көңіл бөлгеніміз жөн. «Ұл тәрбиелей отырып, жер иесін, қыз тәрбиелей отырып, ұлтты тәрбиелейтінімізді» ұмытпайық. Бауыр ет – балаларымызды елжандылыққа, имандылық пен отансүйгіштікке, салт-дәстүрін құрметтей білуге  тәрбиелеу – басты міндетіміз.

Ясин Серік,

Жылыой мұсылмандар  мешітінің

наиб имамы 

Адам баласы жаратылысынан қарым-қатынасқа, тілдесуге, бауырмал өмір сүруге мұқтаж болып келеді.  Өйткені Аса қамқор, Мейірімді Алла тағала  бүкіл адамзатты бір-біріне бауыр етіп жаратты. Егер адам жалғыз өзі өмір сүріп, мүлдем ешкіммен тілдеспесе, сөйлеуді-әңгімелесуді ұмытады екен. Түрлі ғылым салаларының зерттеуі бойынша  әрқашан адамдармен жақсы қарым-қатынаста дос болып өмір кешу олардың күш қуаттарын молайтып, өмірге қызығушылықтарын арттырады екен. Әрине достықтың аясы өте кең, мағынасы соғырлым терең. «Достық»  мағынасын – барлық адамдарға бауырмал болып, жақсы қарым-қатынаста болумен өлшейтін болсақ, асыл дінімізде бүкіл адамды өзімізге бауыр санап, оларға жанашырлық көрсету, және адамдармен көркем мәміледе болу керектігі айтылады.  Пайғамбарымыздың (с.ғ.с ) хадистерінде «Сендердің ешбірің өзі жақсы көрген нәрсесін бауыры үшін де жақсы көрмейінше толық иман келтірмейді», (Бухари) «Мұсылманның бауыры алдында алты міндеті бар. Олар: оның берген сәлеміне жауап беру; шақырылған жерге бару; егер бауыры кеңеске мұқтаж болса, онда оған  шынайы кеңес беру; егер бауыры түшкіріп, «әл-хамду лиллә»(Аллаға шүкір) десе, оған «ярхамука Алла» (Алла сені жарылқасын), – деп жауап беру; егер ол ауырып қалса, оны зиярат ету; егер бауыры қайтыс болса, оның жаназа намазына қатысу». (Мүслим) деп насихат еткен. 

Ал «достық» мағынасын – бір адаммен әрқашан бірге болып сыр бөлісер, ол қуанса қуанып, қайғырса қайғыратындай үзілмес берік қарым-қатынас деп қарасақ, бұндай  досты таңдаудың табудың өзі үлкен мәселе болып табылады. Өйткені кім қандай ортада болса, кіммен дос болса соған еліктейді, сондай болып өзгереді. Қазақ халқында да досты дұрыс таңдай білу туралы насихаттар өте көп, өйткені қойдай момын халқымыз татулық пен бауырмалдыққа үлкен назар аударған. Ата-бабамыз жас ұрпақты  бала кезінен жақсы қасиеттерге баулып, зұлымдық пен жаман мінезді достардан аулақ болуын, «Айрылмастай досыңа қайрылмастай сөз айтпа», «Айтулы достың малы бір, кемедегінің жаны бір», «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады» дегендей даналық мақал-мәтелдерімен тәрбиелей білген.

 Оған Үмбетей жыраудың:

«Жаманмен жолдас болсаңыз,
Көрінгенге күлкі етер.
Жақсымен жолдас болсаңыз,
Айрылмасқа серт етер» ,-деген жыр жолдары дәлел емес пе?!

Ия шындығына келгенде адам мен адамның айрылмастай дос болып, бір-біріне үлкен құрмет көрсетуі олардың бір ағыспен жүріп, бір жолды таңдауына септігін тигізеді. Егер ылғи лас, жаман заттармен айналысатын адаммен дос болсаңыз, қанша оған ұқсамаймын десеңіз де, оған бойыңыздың үйренісіп кетуіне ықпал етесіз. Сондықтан да дос таңдауда жүрдім-бардым танысқан кез-келген адамның соңына ермей,  үлкен жауапкершілікпен ойланып,толғанып  шешім қабылдау керек. Бұл қазіргі таңдағы басты мәселенің біріне айналып барады. Себебі адамдар әлеуметтік желілермен уланып, тікелей қарым-қатынасты азайтып бара жатырғаны баршаға аян. Желі арқылы танысқан жастар бір-бірін дұрыс білмей, ерте шешім қабылдап, кейін санын соғып қалып жатады.

Егер дос таңдауда өзінің имамын күшейтіп, дінді үнемі есіне салатын адамды таңдаса, ол адам баласының бұл өмірде де , ахиреттеде пайдасына болады. Бұл турасында адамзаттың асыл тәжі болған ардақты Пайғамбарымыз (с.ғ.с) хадистерінде: "Жақсы дос жалғыздықтан жақсы, ал жалғыздық жаман достан жақсы", «Әрбір адам жолдасының дінінде болады. Сондықтан да сендердің әрбірің кіммен жолдас екендігіне қарасын»(Әбу Һурайра),   деп шынайы достықтың алар орны ерекше екенін атап көрсеткен.   Ал қасиетті Құранда Алла Тағала:  «Арақ ішу, құмар ойыны және басқа да Алланы еске алудан алыстататын күнәлі істер жолындағы достық ақиретте опық жегізеді.»,  «Достардың тақуаларынан басқалары сол күні (Қиямет күні) бір-біріне дұшпан болады»[ Зухруф сүресі, 67-аят], «(Қиямет күні залымдар былай дейді) Қап, әттеген-ай! Пәленшені дос тұтпаған болсам еді. Ол мен өзіме жеткен зікірден (Құраннан) алыстатты..» [Фұрқан сүресі, 28, 29-аяттар]делінген.

Дос болған адам әрқашан бір-бірі үшін жаны ашып, қол ұшын беруге асығып тұруы керек. Бірақ достықтың  шекарасынан  шықпаған абзал. Ол туралы Имам Садеқ (ғ.с) : "... достықтың шекарасын сақтай білген шынайы дос болып саналады, егер шектеулі шекараны сақтамаса, онымен дос болма,"- деп айтқан. Ол достықтың шектеулі шекарасын былай деп түсіндірген:

Бірінші, саған деген құпиясы мен шындығы бірдей болу керек (яғни достықта риясыздықты сақтау керек.

Екінші, сенің жақсы-жаман сипаттарыңды өзінің жақсы-жаман сипаты деп санауы керек.

Үшінші, егер жоғарғы дәреже немесе байлыққа жетсе қарым-қатынасы, мінезі өзгермеуі керек.

Төртінші, егер байлыққа ие болса, онда сол байлығымен сенімен тең бөлісуі керек.

Бесінші, қиындық туған кезде сені жалғыз тастамауы керек,- деп түсіндіреді.

Бұндай пәк көңілді достық  үлгісін Пайғамбарымыз (с.ғ.с ) мен оның саңлақ сахабаларынан және асыл сүннетінен ерген шынайы тақуа үмметінің өмірінен көре аламыз. Осындай үлгі аларлық достық:

Бір күні Имам Ахмад қатты ауырып төсек тартып қалады. Бұны естіген досы Аш Шафиғи зиярат етіп, көңілін сұрауға келеді. Досының жағдайын көріп, үйіне келген Аш Шафиғи  өзі төсек тартып қалады. Оны естіген Имам Ахмад бар күшін жинап, досының  хәлін сұрауға келеді. Сонда Аш Шафиғи «Досымның сырқаттанғанын көріп, менде сырқаттандым, досымның аурудан айыққанын көріп, менде айықтым» деген екен.

Ендеше, әрқашан Алла Тағаланы еске алып,  Пайғамбарымыздың (с.ғ.с ) соңынан ерген қуанышта қуанып, қайғыда жәрдем, дінде тірек  болатын ахиреттік шынайы дос бола білейік, мұсылман бауырлар! 

Қ.Рспаев,

Жарсуат ауылдық мешітінің имамы 

    Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) ұлылығы мен кемелдігі жайлы сөз қозғағанда, кім-кімге де үлгі-өнеге болатын, ол кісінің бойындағы ерекше қасиеттерінің бірі – көркем мінезі туралы айтпай кету мүмкін емес. Ол туралы Құран Кәрімде: «Шын мәнінде, сен ұлы (көркем) мінезге иесің», – деген аятта ашық баян етілген (Қалам, 4). Ардақты пайғамбарымыз (с.ғ.с.) тек сөз жағынан Құранды үйреткен ұстаз емес, ондағы иләһи бұйрықтарды өз бойына сіңіріп, өміріне енгізген, Құранның жанды үлгісі бола білген қасиетті жан.Жоғарыдағы аят жөнінде Қатада (р.а.) мынадай дерек келтіреді: Сағид бин Һишам, Айша анамыздан (р.а.) Алла елшісінің (с.ғ.с.) мінез-құлқы жайлы сұрайды. Анамыз: «Құран оқыған емессің бе?», – деді. Ол: «Оқимын», – деді. Анамыз: «Расында, Алла елшісінің (с.ғ.с.) мінезі Құран болатын», – деп жауап берген.Пайғамбар (с.ғ.с.) басқа бір хадистерінде : «Алла тағала мені көркем мінез-құлықты толықтыру үшін жіберді», – деген.( Муатта 904; Бәйхаки, әс-Сунәнул Кубра Х, 192)

          Көркем мінездің келесі бір бұтағы – қарапайымдылық. Айша (р.а.) анамыз: «Алла елшісіндей көркем мінезді жан жоқ еді. Оны сахабаларының бірі немесе отбасының бірі шақыратын болса «ләббай» деп жауап беретін еді», – дейді. Артық сөз сөйлемей, әрбір сөйлеген сөзі  даналық пен үгіт-насихатқа толы еді. Оның киелі аузынан ешқашан өсек,яки,бос сөз шыққан емес-ті. Қарсы алдында тұрған адамның түсінігіне қарай сөйлеп қарым-қатынас жасайтын. Ол әрқашанда сыпайы, кішіпейілдіжәне жайдары болатын. Тіпті оның тарқылдап күлгенін көрген жан жоқ еді.Оныкенеттенкөріпқалған адам именіп қалатын, ал онымен сұхбаттасқанадам,оған шын жүрегімен ғашық болыпсүйетін-ді.Зиялы қауым өкілдеріне де, олардың мәртебелерінеде үлкен құрмет көрсететін. Туған-туысқандарына ерекше көңіл бөліп, оларға да құрметпен қарайтын. Өз отбасына сондай-ақ, ардақты сахабаларына да жақсы қарым-қатынаста мәміле жасайтын. Мінез-құлқы мен ақылдылығы, парасаттылығы тұрғысынан барлық адамзаттан үстем әрі ұлы мақтауға лайық еді.Қысқаша айтар болсақ,дене бітімі әдемі, жаратылысыкәміл, теңдесі жоқ киелі жан болатын.

             Аллаһ елшісінің саналы ғұмыры негізінен көркем мінезді дәріптеуге арналды. «Көркем мінез» жайлы білмек болған бір кісіге пайғамбарымыз (с.а.с.): «(Ей, Мұхаммед!) Кешірімділікті ұстан, жақсылыққа бұйыр және надандарға сырт бер»,( Ағраф,199) деген аятты оқып:

- Көркем мінез - туыстық қарым-қатынастарын үзгендермен арадағы аралас-құраластықты арттыруың, саған жамандық жасағандарға жақсылық жасап, қиянат жасағандарды кешіруің, - деп қорытқан.

Және бір жерде Пайғамбарымыз (с.а.с.): «Қияметте амалдар өлшенгенде, таразыны ауыр ба­сатын бірден-бір амал - Аллаһтан қорқу мен көркем мінез»,- деген ( Тирмизи, Бирр). 

Бір кісі Пайғамбарымызға келіп:

- Дін деген не? - деп сұрағанда:

- Ол - көркем мінез, - деп жауап қатқаны тағы бар.

Әлгі адам айналсоқтап кетпей, бір қойған сауалын неше мәрте қайталаса да Пайғамбарымыздан «Көркем мінез» деген жауапты алған.

- Іс-амалдардың қайсысы жақсы? - деп сұрағанда, Пайғамбарымыз:

- Көркем мінез, - деген. Тағы басқа бірнеше хадистерінде:

- Аллаһ бұл дінді өзіне тән қылды. Сендердің діндеріңе жомарттық пен көркем мінезден басқасы жараспайды. Ояныңдар. Осы екі қасиет арқылы діндеріңізді көркемдеңіздер;

- Мүміндердің иман тұрғысынан ең кемелдісі - мінез-құлқы ең жақсы болғаны;(Әбу Дауд, Суннат, 14; Тирмизи, Рада, 11).

 - Мен үшін сіздердің ең сүйіктілеріңіз, сондай-ақ қиямет күні маған ең жақын болатындарыңыз - ең көркем мінезділеріңіз.- деген, (Тирмизи, Бирр, ) 

 -   Сірке балды қалай бұзса, жаман мінез-құлық та сол секілді ізгі амалдарды бұзады (жарамсыз етеді);

- Қайда болсаңдар да Аллаһ Тағаладан қорқыңдар! Жамандық жасасаңдар, артынша дереу оны жуып-шаятын жақсылық жасаңдар. Елмен қарым-қатынаста көркем мінезді болыңдар!- деген, (Тирмизи, Бирр)бұның маңыздылығына үмбетінің назарын ерекше аудартқан. Ал басқа бір хәдистерінің бірінде Пайғамбарымыз (с.а.с): «Таразыға ең алғаш тартылатын нәрсе -  көркем мінез»,- (әл-Һинди, Канзуль-уммаль фи сунәниль-ақуаль уәль-афаль, Бейрут, 3.т, номері 5160 хадис),- деген хадисі - кемелдік жолын іздеген әрбір адам үшін бағдаршам іспетті. Ешкімді сөзімен және қылығымен ренжітпей, таспен атқанды аспен ата білу де - көркем мінез бен парасаттылықтың белгісі. Жақсымен жақсы қарым-қатынас жасау кім-кімнің болса да қолынан келеді. Алайда, жақсылықтан үрке қашатын жандармен де жақсы қатынас жасай білу - екінің бірінің қолынан келе бермейді.

  Әбу Усама (радияллаһу анһу) былай деген екен:  «Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) айтқан сөзі Құран еді. Көп зікір салатын, Хұтпасын қысқа қайырып, намазын болса ұзақ оқитын-ды. Жарлы-бейшараға көмек көрсету үшін онымен бірге жүруге намыстанбайтын, керісінше ондай істерді қуана отырып орындайтын».  Сондықтан игі амал жасауға, көркем мінез-құлыққа ие болу үшін, сондай-ақ оған ие болғаннан кейін де оларды өз қалпында сақтап қалудың бірден бір жолы – көңіліміздің орны Кағбамызда Хазіреті Пайғамбарды (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өзімізге имам тұтып, Ұлы Раббымызға шын көңілімізбен құлшылық жасау. Яғни, жүрегімізбен һәм іс-қимылымызбен Расулұллаһпен (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бірге бола білу.

  Оның (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) ұлы есімі көк пен жерде қалып, көңілімізде мәңгілік жасай береді. Сондықтан жүрегімізге дүниелік патшалар мен олардың сән-салтанаттарының атақ-абыройын емес, мәңгіліктің тағында отырған Аллаһтың сүйікті де теңдесі жоқ құлы – Хазіреті Мұхаммедтің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) есімі мен даңқын өшпес махаббат жазуымен нақыштауымыз керек. Рухани құндылығымызды сонда ғана сақтай аламыз. Құран Кәрімде Аллаһ Тағала: «(Ей, Расулым!) Сен олардың арасында жүргеніңде, Аллаһ оларға азап етуші емес» (Әнфал сүресі 33-аят) деген аятын мүшріктерге сілтеген еді. Бұл аяттың астарлы мағынасында Пайғамбарының қасиетті сипаттарын өз жүрегі мен көңіліне ұялатқан мүмин жандар үшін сүйіншілер мен үлкен сыйлықтар бар деген сөз. Демек, мүмин құлдың жүрегі неғұрлым Расулұллаһқа (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) деген махаббатқа толса, соғұрлым Құдайдың кәріне ұшыраудан алыстаған болар еді.   Ұлы Аллаһ Хазіреті Пайғамбарға (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) деген махаббатымыз бен оның көркем мінез-құлқын бойымызға сіңірсек, бізді өз азабына душар болудан қорғайды. Тіпті осы жалған дүние бастан-аяқ тұзақ болып, тауқыметке толы болса да біз үшін түк емес. Ал ішкі жан дүниеміз одан қалыс қалса, құрдымға кеткеніміз.

Ұлы Раббымыз, біздерді оған асқан махаббатпен қарайтын лайықты үммет қылғайсың! Мейірімділік аспанындағы «ұлы жаратылыс күнінің» сәулесінен жарық алып, жүрегіміз бен жүзімізді толған айдай жап-жарық қылғайсың! Әмин.

Арман Исаев,

«Жылыой мұсылмандар» мешітінің

бас имамы 

Дінімізде уақыт мәселесіне ерекше мән берілген десек, артық айтқандық емес. Дін мәселелеріне көз жүгірткенде, көптеген мәселелердің уақытпен тығыз байланысты екенін аңғарасын. Уақыт-емші. Адамзаттың мейлі ол ашу-ызаға толы, өкпе назды болсын, мейлі қуанышты сәттері болсын уақыт өте келе бәсеңдей түсетіні анық. «Уақыт-емші»-деген сөздің мағынасы да осы. Сүйікті Пайғамбарымыз (с.а.с) өмір жолына үңілсек, оның өз уақытын тиімді пайдаланғанын көреміз. Өйткені ол барлық істеріне үлгеріп отырған. Күнделікті тұрмыс тіршіліктерін былай қойғанда, намаздағы парыздары мен сүннеттерін үзбестен нәпіл құлшылықтарын да көптеп орындап отырды. Көп жағдайларда біз жалқаулыққа бой алдырып өзімізге нәсіп болатын жақсылықтардан құр алақан қалып жатамыз. Өз уақытымызды өткізіп алғаннан соң көпшілігіміз өкініп қаламыз. Пайғамбарымыз (с.а.с) «Уақыт қылыш сияқты, егер сен оны кеспесең ол сені кеседі»-деген. Өз уақытымызды тиімді пайдаланып бұл өмірдегі жақсы істерімізге үлгеруге тырысайық. Дана бабаларымыз: «Қамшының сабындай ғана қысқа өмір»-дегенде де осы уақытқа байланысты айтқан. Алла Тағала Құран Кәрімде: «Әр бір үмметтің ажалы бар (белгіленген уақыты) бар. Олар оны бір мезет кешіктіреде ілгерілете де алмайды» (Ағраф сүресі-34 аят) дейді.             

        Міне осы Алланың бізге берген уақытын тиімді пайдаланып бізді жоқтан бар еткен, бізді сұрамасақта  ризықпен ризықтандырып жатқан ұлы Аллаға құлшылық пен шукіршілік айтып үлгеруіміз ләзім. Уақыт Алла Тағаланың еркіндегі нәрсе. Адам баласы сол берілген нығметтің қадірін түсіне білуі керек. Сол уақытты тиімді пайдалану мұсылманның басты міндеті болып табылады. Ең алғашқы кезекте Алла Тағалаға құлшылық уақыттары ескерілуі тиіс. Намаздарды уақытынан кешіктіріп алмастан оқу абзал. Бұл момын үшін ең басты қажеттіліктердің бірі. Ақын Абай атамыз айтқандай: «Қарыны тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын»-деп адам бос уақытында қандай азғындыққа баратындығы жайында айтады. Осы тұрғыда Қожа Ахмет Яссауй бабамыз: «Кітабына үңілген бала, егінін егумен айналысқан егінші, тігін тіккен тігінші, ас үйде тамақ пісірген әйел жамандық ойлауға уақыт таппайды»-деген. Алла елшісі (с.а.с) уақыт турасында: «Бес нәрседен бұрын бес нәрсенің қадірін біл. Өлмей тұрып өмірдің, ауырмай тұрып денсаулықтың, қартаймай тұрып жастықтың, кедейленбей тұрып байлықтың, көп жұмысқа тап болмай тұрып бос уақыттың қадірін біл»-деген. Бір ғалым: «Адам баласы ақша қаражаты таусылса уайымдайды, ал уақыты босқа кетіп, өмірі қысқарып жатса оған еш өкінбейді»-деген екен. Міне қаншама ұлы адамдар осы уақыт жайында түрлі қанатты сөздер айтып кеткен. Сол себепті осы сөздерді саралай келе бізге берілген ең үлкен нығмет  ол уақыт екенін мойындап,  оның қадіріне жете білейік.

 Бейбіт Мамырұлы,

«Әйіп қажы» мешітінің найб имамы

Ислам – көркем мінез бен әдепке негізделген дін. Мәселен дініміздегі қайсы бір амалды алсақ та жақсылық пен тазалыққа үндейді. Бұл әдептіліктің белгісі емеспе. Көркем мінезбен әдептіліктің бірден бір үлгісі ол Пайғамбарымыз (с.а.с). Мысалы Алла Тағала қасиетті Құран Кәрімде: «Сен әлбетте ұлы мінезге иесің»-деген. Жекелеген аятта түсірген. (Қалам сүресі 4-аят) Алла елшісі (с.а.с) өзінің бір хадис шәрифінде: «Шындығында мен көркем мінеді кемеліне жеткізу, толықтыру жіберілдім»-деген екен. Міне осы аят хадистен түсінетініміз көркем мінезділік пен әдепті үйрену керек болған адам ол әлбетте Алланың сүйіктісі (с.а.с), екі дүние сардары Мұхаммед Мұстафа (с.а.с)  екені бәрімізге мәлім. Кімде кім осыны ұғып үйренсе әр-бір мұсылман көркем мінездің мәнін түсінер еді. Қазақ атамыз айтқандай: «Әдептілік арлылық, әдепсіздік сорлылық», «Әдеп адамның киімі тәрізді, әдепсіз адам жалаңашқа ұқсайды»-деген қанатты сөздер қалдырған. Мінезі көркем кісіні бүкіл адам жақсы көріп сыйлайтын болады. Көркем мінез мұсылманның қалқаны. Қазіргі уақытта намаз оқитын, Алланың бұйрығын орындап жүрген адамға шошына қарап жүрген уақытта біздер сол көркем мінезіміз бен әдебіміз арқылы бұл қоғамның ойын өзгертуіміз керек. Біздер өз мінезімізбен ислами әдебімізбен дінімізді насихаттай білуіміз керек. Әдептілік әр-бір адамға қажет қасиет, әрі ол мәдениеттің белгісі. Бұрынғы ата-бабаларымызда әдеп жайында: «Әдепті бала алысқа қарайды»-деген мақалда қалдырған. Яғни адам әдебімен сыйлы болады. Және Алла Тағала Құран Кәрімде: «Сендерге Аллаға және ақырет күніне үміт ететіндер, әрі Алланы көп еске алатындарға, Алланың елшісінде көркем үлгі-өнеге бар»-деп (Ахзаб сүресі 21 аят) біздерге Пайғамбарымызға (с.а.с) еріп істегені мен бұйырғанын істеуге кез-келген жағдайда болатынын білдірген.

         Бірде Айша (р.а) анамыздан: «Алла елшісінің мінез құлқы қандай еді»-деп сұрағанда, ол кісіге «Сіздер құран оқымайсыздар ма?»-деді. Олар оқимыз дегенде, Айша анамыз (р.а): «Алла расулінің мінезі Құран еді»-деп жауап берді. Демек Пайғамбарымыз (с.а.с) әдептің ең шыңынан орын алған жан. Абай атамыз айтқандай:

Болмасаң да ұқсап бақ,

Бір ғалымды білсеңіз.

Ондай болу қайда деп,

Айтпа ғылым сүйсеңіз дегендей, біз ол нәрсеге шамамыз келмейді деп бас тарта бермей, әрекет етіп, көркем мінезді үйреніп ислам дініміздің кемелдігін көрсете білейік. Алла елшісінің (с.а.с) тағы бір хадисінде: «Қиямет күні момын мұсылманның таразысында коркем мінез құлықтан ауыр еш нәрсе болмайды»-деген. Сондықтанда қиямет күні амал таразымыздың ауыр болуына әрекет жасайық.

 Ұлбала Есекеева,

 «Әйіп қажы» мешітінің ұстазы